Hija e vetvetes: Srebrenica dhe shfarosja e tjetrit

Shkruan: Prof. Dr. Metin Izeti

Në universin e pafundmë të mendimit dhe ekzistencës, iluzioni më i rrezikshëm që njeriu krijoi ndonjëherë ishte vija imagjinare që ai hoqi rreth vetes, duke e shpallur qenien e tij si qendrën e vetme të botës. Ky koncept i centrizmit brendabotëror—ky ngulmim i verbër për t’u vetëshpallur boshti rreth të cilit rrotullohet gjithësia—nuk lindi një filozofi egoiste, por zgjoi edhe një egocentrizëm barbar e primitiv. Kur njeriu vendosi veten në fronin e absolutes, çdo gjë tjetër jashtë këtij rrethi të ngushtë u shndërrua automatikisht në “Tjetrin”, në një anomali që duhej zbutur, nënshtruar ose, në rastin më të keq, fshirë nga faqja e dheut.
Por çfarë është ky “Tjetri” në thelbin e tij filozofik? Emmanuel Levinas, një nga mendimtarët më të thellë të shekullit të njëzetë, na kujton se fytyra e Tjetrit është vendi ku na shfaqet etika në formën e saj më origjinale—një thirrje që nuk mund ta injorojmë pa tradhëtuar vetë thelbin e njerëzimit tonë. Kur centrizmi i egër e zhvesh qenien njerëzore nga aftësia për të parë shenjtërinë te dallimi, ai nuk sulmon një tjetër kulturë apo besim; ai po sulmon vetë mundësinë e etikës si marrëdhënie me tjetrin. Diversiteti kthehet nga një pasuri ekzistenciale në një kërcënim që duhet asgjësuar, dhe ky transformim është ndoshta krimi më i madh filozofik që njeriu mund të kryejë kundër vetvetes.
Në këtë verbëri të madhe, ku vetja u kthye në të vetmen masë të së vërtetës dhe të së drejtës, filloi një proces i frikshëm i eliminimit sistematik. Hegel, në dialektikën e tij të famshme të zotërisë dhe skllavit, na tregon se vetëdija njerëzore ndërtohet pikërisht përmes njohjes së Tjetrit—pa këtë njohje, ne mbetemi të mbyllur në një vetëdije të vetmuar dhe joproduktive. Por centrizmi i egër e përmbys këtë dialektikë: ai nuk kërkon njohje nga Tjetri, por eliminimin e tij. Njeriu filloi të urrente dhe të ndiqte çdokënd që guxonte të kishte një dritë hije ndryshe, një gjuhë tjetër, një besim tjetër apo një fytyrë që nuk pasqyronte imazhin e tij tiranik. Kjo nuk është intolerancë; kjo është një patologji ekzistenciale që e bën të pamundur vetë ekzistencën e ndryshimit.
Por kjo etje për dominim absolut nuk u ndal te muret e llojit të tij. Pasoja më e rëndë dhe më makabre e këtij mendësie ishte një shfarosje totale e jetës; një luftë e hapur kundër çdo gjëje që merrte frymë apo lulëzonte nën diell. Ky centrizëm i tërbuar nuk kurseu asgjë: u godit njeriu në humanitetin e tij, u masakruan kafshët në pafajësinë e tyre dhe u shkatërruan bimët e natyra në heshtjen e tyre madhështore, duke e kthyer tokën në një hapësirë të madhe gjaku dhe hiri. Kur njeriu vendos se vetëm ai ka të drejtë të ekzistojë, i tërë kosmosi shndërrohet në një fushëbetejë ku jeta vetë shpallet armike. Nietzsche e paralajmëroi këtë rrezik kur foli për vullnetin për pushtet që, kur lihet i pakontrolluar, përfundon duke mohuar vetë burimin e fuqisë së tij—jetën në të gjitha format e saj. Centrizmi antropologjik kthehet kështu në një nihilizëm praktik që shkatërron jo vetëm Tjetrin, por edhe atë që e bën njeriun të tillë: aftësinë për t’u habitur dhe respektuar para misterit të ekzistencës.

1. Srebrenica: Anatomia e një shfarosjeje

Kulmi tragjik dhe manifestimi më i tmerrshëm i këtij centrizmi të eger, i këtij egocentrizmi që ushqehet me mohimin e tjetrit, u shpërfaq me gjithë mizorinë e tij në gjenocidin e Srebrenicës. Por për të kuptuar vërtet thellësinë e kësaj katastrofe, duhet të shkojmë përtej thjesht të dhënave historike dhe të zhyteni në mekanizmat psikologjikë dhe socialë që e mundësuan atë. Srebrenica nuk ishte një dështim politik apo një rënie e përkohshme morale; ajo ishte produkti i drejtpërdrejtë i kësaj makinerie filozofike të vdekjes, ku një grup njerëzish, të dehur nga iluzioni i supremacisë dhe centrizmit të tyre, vendosën se ekzistenca e një tjetri ishte e papranueshme.
Çfarë ndodhi në Srebrenicë midis 11 dhe 22 korrikut 1995? Afërsisht 9,000 burra, gra, vajza dhe djem boshnjakë u ekzekutuan sistematikisht nga forcat serbe të Bosnjës nën komandën e Ratko Mlladiqit, në një zonë që ishte shpallur “zonë e sigurt” nga Kombet e Bashkuara. Por numrat, sado të tmerrshëm, nuk mund të kapin thelbin filozofik të asaj që ndodhi. Ajo që u shpalos në ato ditë korriku ishte një logjikë e çuar deri në ekstrem: logjika se një grup njerëzish, thjesht për shkak të identitetit të tyre etnik dhe fetar, nuk kishin të drejtë të ekzistonin në atë territor. Kjo nuk ishte një luftë për tokë; kjo ishte një luftë metafizike kundër vetë konceptit të pluralitetit njerëzor.
Filozofja Hannah Arendt, e cila studioi natyrën e totalitarizmit dhe të së keqes banale, na paralajmëron se shfarosja sistematike fillon gjithmonë me zhveshjen e viktimave nga njerëzimi i tyre—me kthimin e tyre në abstraksione, në “probleme” që duhen zgjidhur, në “pengesa” që duhen hequr. Në Srebrenicë, ky proces u krye me përpikmëri administrative: burrat u ndanë nga gratë dhe fëmijët, u regjistruan, u transportuan në vendet e ekzekutimit, u qëlluan dhe u varrosën në vorre masive. Çdo hap i këtij procesi ishte një mohim i realitetit të Tjetrit, një mohim që Levinas do ta përshkruante si mohim i vetë etikës. Fytyrat e atyre burrave—shprehja e tyre e fundit para plumbave, lutjet e tyre të fundit, emrat e tyre që u harruan në arkivat e gjenocidit—ishin fytyrat e Tjetrit që centrizmi i egër nuk mund ta toleronte.
Më thellë akoma, Srebrenica zbulon një paradoks të frikshëm në natyrën e centrizmit: sa më shumë që një grup e shpall veten qendër dhe masë të gjithçkaje, aq më shumë ai zbulon dobësinë e tij të brendshme dhe frikën ekzistenciale. Egocentrizmi barbar në Srebrenicë nuk lindi nga forca, por nga një ndjenjë e thellë kërcënimi—nga frika se ekzistenca e Tjetrit, me kulturën, historinë dhe besimin e tij të ndryshëm, vinte në pikëpyetje absolutizmin e vetëshpallur të shfarosësve. Gjenocidi u bë kështu një akt i dëshpëruar për të konfirmuar një supremaci që, në realitet, ishte e ndërtuar mbi themelet e brishta të iluzionit. Psikoanalisti Carl Jung do ta shihte këtë si një projeksion të hijes kolektive: çfarëdo që një grup e mohon në vetvete, ai e sheh të mishëruar në Tjetrin dhe përpiqet ta shkatërrojë atë për të shmangur përballjen me veten.

2. Pasojat dhe dëshmia e përhershme

Srebrenica mbetet dëshmia e gjallë dhe e dhimbshme e asaj se çfarë ndodh kur njeriu humb lidhjen me tërësinë e jetës dhe kur centrizmi i tij e kthen atë në një bishë që, duke u përpjekur të jetë gjithçka, përfundon duke u bërë asgjësuesi i gjithçkaje. Por trashëgimia e Srebrenicës nuk mund të kufizohet vetëm në atë që ndodhi në korrik 1995. Ajo vazhdon të jetojë në kujtesën e të mbijetuarve, në gjyqet ndërkombëtare që u përpoqën të sjellin drejtësi, dhe—më e rëndësishmja—në pyetjen e vazhdueshme se si një qytetërim që ka prodhuar Kantin dhe të Drejtën Ndërkombëtare lejoi që një makineri e tillë vdekjeje të funksiononte në zemër të Evropës.
Kjo pyetje na çon në një tjetër dimension filozofik: atë të dëshmisë dhe të përgjegjësisë. Si shkruan filozofi francez Jacques Derrida, dëshmia është gjithmonë një akt i patransferueshëm—askush nuk mund të dëshmojë në vend të tjetrit për atë që pa. Por dëshmia e Srebrenicës, e mbajtur nga të mbijetuarit dhe nga ata që varrosën mijëra eshtra, nuk është vetëm një regjistrim historik; është një thirrje për të refuzuar çdo centrizëm të ardhshëm. Çdo varrim masiv që zbulohet, çdo emër që rikthehet nga harresa, është një akt rezistence kundër iluzionit se një grup njerëzish mund të shpallë veten qendër dhe t’ua mohojë të tjerëve të drejtën për të ekzistuar.
Por ndoshta aspekti më i thellë filozofik i Srebrenicës qëndron në atë që ajo na tregon për natyrën e kohës dhe kujtesës. Gjenocidi nuk përfundon kur pushojnë të shtënat; ai vazhdon në përpjekjet për të mohuar faktet, për të rishkruar historinë dhe për të zhveshur viktimat edhe nga kujtesa e tyre. Kur disa zëra ende sot përpiqen të minimizojnë ose mohojnë atë që ndodhi në Srebrenicë, ata po vazhdojnë të njëjtën logjikë centriste që e mundësoi vetë gjenocidin: logjikën se ekzistenca e Tjetrit dhe vuajtja e tij janë të negociueshme, të rishkrueshme, të fshishme. Kjo është arsyeja pse filozofia e kujtesës, e mishëruar në veprën e Paul Ricoeur, është kaq thelbësore: kujtesa e drejtë nuk është një çështje faktesh, por një çështje drejtësie ndaj Tjetrit, një akt i të qenit dëshmitar që refuzon çdo centrizëm të ri.
Srebrenica na lë me një zgjedhje të pakompromis: ose të pranojmë se çdo jetë njerëzore është qendra e një universi dhe se asnjë qendër nuk ka të drejtë të fshijë një tjetër, ose të vazhdojmë të kërcejmë mbi humnerën e iluzionit centrist, duke rrezikuar që historia të përsëritet. Filozofia ekzistencialiste e Sartrit na kujton se njeriu është i dënuar të jetë i lirë—por kjo liri përfshin edhe përgjegjësinë për të zgjedhur midis centrizmit që shkatërron dhe etikës që përqafon diversitetin. Srebrenica nuk është një ngjarje e së kaluarës; është një paralajmërim i përhershëm për të ardhmen, një thirrje për të çmontuar mekanizmat filozofikë që e bëjnë të mundur shfarosjen e Tjetrit. Në këtë kuptim, ajo nuk na flet vetëm për vdekjen, por për jetën—për atë lloj jete që zgjedh të shohë në fytyrën e Tjetrit një pasqyrë të pafundësisë, dhe jo një kërcënim për centrizmin e saj të ngushtë.
Kështu, Srebrenica qëndron para nesh si një monument i dhimbshëm i asaj që ndodh kur iluzioni centrist triumfon mbi realitetin e pluralitetit njerëzor. Por ajo qëndron gjithashtu si një thirrje për të rifilluar rrugën drejt një filozofie të tjetrit—një filozofi që e sheh Tjetrin jo si një kërcënim, por si një kusht të domosdoshëm për ekzistencën tonë. Dhe në këtë rifillim, ndoshta, qëndron shpresa e vetme për të shmangur përsëritjen e tmerreve të së kaluarës, që për fat të keq ende po vazhdojnë ne Gazë e vende të tjera, madje edhe nga ata që e kanë përjetuar gjenocidin në lëkurënn e tyre…

MARKETING