Të jesh Kuran: Sfida e vërtetë e myslimanit modern

Shkruan: Prof. Dr. Metin Izeti

Në historinë e mendimit islam, ka pasur gjithnjë një tension të frytshëm midis fjalës së shkruar dhe veprës së gjallë. Por kur ky tension kthehet në një gropë të thellë midis dijes dhe veprimit, atëherë feja rrezikon të bëhet hije e vetvetes.
Sot, bota myslimane numëron miliona njerëz që e lexojnë Kuranin me një rregullsi të admirueshme. Ka me qindra mijëra hafizë (memorizues të Kuranit) që e mbajnë çdo shkronjë të tij në mendje, dhe bibliotekat janë të mbushura plot me tefsire (komente) të hollësishme që shpjegojnë çdo nuancë gjuhësore e teologjike. Libri është i ruajtur, i lexuar dhe i studiuar si kurrë më parë.
1. Ruajtja e shkronjës, humbja e shpirtit
Ky përkushtim i jashtëzakonshëm ndaj tekstit ka prodhuar breza të tërë dijetarësh, recituesish dhe memorizuesish. Në çdo xhami të botës, zërat e ëmbël të muezinëve dhe imamëve mbushin hapësirën me ajetet e Kuranit. Konkurrencat ndërkombëtare të recitimit mbledhin mijëra pjesëmarrës dhe miliona shikues. Në shtëpitë myslimane, Kuran mbahet në vendin më të nderuar, shpesh i mbështjellë me pëlhura të bukura dhe i vendosur në rafte të larta. Megjithatë, ky peizazh i jashtëm i shenjtërisë fsheh një realitet më të errët. Kur shikojmë sjelljen e përditshme të shumë prej atyre që e mbajnë Kuranin në duar, kur vëzhgojmë tregjet ku mashtrimi është bërë normë, kur shohim familje që shpërbëhen për shkak të egoizmit dhe padrejtësisë së brendshme, atëherë lind pyetja e pakëndshme: a ka depërtuar vërtet ky libër në zemrat tona? Duke mbajtur shkronjat, a nuk kemi humbur ndoshta shpirtin e tyre? Duke mësuar përmendsh ajetet e mëshirës, a nuk kemi harruar të tregojmë mëshirë ndaj atyre që na hidhërojnë? Duke përsëritur ajetet e drejtësisë, a nuk jemi bërë vetë të padrejtë ndaj gruas, fëmijës, punëtorit, apo të varfrit? Ky është paradoksi më i thellë i botës myslimane bashkëkohore: kurrë më parë nuk është lexuar aq shumë Kurani, por kurrë më parë nuk është shkelur aq shumë shpirti i tij. Statistikat tregojnë se vendet me popullsi shumicë myslimane shpesh vuajnë nga nivele të larta korrupsioni, nga padrejtësi sociale, nga dhunë familjare dhe nga shtypje politike. Hendeku mes asaj që shkruhet në letër dhe asaj që shihet në realitetin e përditshëm mbetet i madh. Kjo dëshmon një teori sa të dhimbshme, aq edhe të vërtetë:
Problemi i myslimanëve sot nuk është mosdija, por mosbërja. Problemi nuk është se nuk dinë ta lexojnë apo ta kuptojnë Kuranin, por se nuk po arrijnë dot të “bëhen” Kuran.

Nuk është se u mungojnë informacionet, predikimet, librat apo ligjëratat. Përkundrazi, sot, falë internetit dhe mediave sociale, aksesi në diturinë islame është më i lehtë se kurrë. Me një klikim mund të lexosh dhjetëra komente të ndryshme për të njëjtin ajet. Me një kërkim mund të gjesh përgjigje për çdo çështje juridike apo teologjike. Dijetarët transmetojnë ligjërata live në YouTube, aplikacionet e Kuranit ofrojnë përkthime në dhjetëra gjuhë, dhe hafizët e rinj thyejnë rekorde të memorizimit. Por, përse atëherë realiteti ynë i përditshëm është kaq i largët nga ideali kuranor? Sepse informacioni nuk është transformim. Njohuria nuk është domosdoshmërisht urtësi. Dhe leximi nuk është mishërim. Kjo është ajo që e bën kaq të vështirë kalimin nga fjala në vepër, nga libri në jetë. Një tregtar mund ta dijë përmendsh ajetin që ndalon mashtrimin në peshë (Suretu’l-Mutaffifin), por prapëseprapë duke matur përdor dy peshore të ndryshme. Një punëdhënës mund të citojë ajetet për drejtësi ndaj punëtorit, por vonon pagën me muaj të tërë. Kjo është skizofrenia shpirtërore: truri di një gjë, por zemra dhe veprimi bëjnë të kundërtën. Dhe asgjë nuk e trajton këtë skizofreni përveç shembullit që na ka dhënë historia islame.
Kur u pyet një herë nga sahabët se si ishte morali i Pejgamberit a.s., bashkëshortja e tij, Aisheja, dha një përgjigje që mbetet thirrja më e madhe për çdo besimtar:
“Morali i tij ishte Kurani.”
2. Nga transmetimi në transformim
Çfarë do të thotë kjo fjali e shkurtër, por që peshon më shumë se gjithë bibliotekat e botës? Ajo do të thotë se Pejgamberi a.s. nuk ishte thjesht një altoparlant që përsëriste atë që dëgjonte. Ai ishte vetë zëri i Kuranit i bërë mish e gjak. Kur lexojmë në Kuran: “Zoti ju ka urdhëruar të tregoheni të mirë me prindërit” (Suretu’l-Isra, 23), Pejgamberi a.s. e jetësoi këtë ajet duke u kujdesur për të afërmit e tij biologjik dhe për dadën e tij me një butësi që mahniti arabët e ashpër. Kur Kurani thotë: “Dhe ndaluni në tregti mos e mashtroni njëri-tjetrin” (Suretu’l-En’am, 152), Pejgamberi a.s. ishte i njohur para shpalljes si “el-Emin” (i Besuari), dhe pas shpalljes ai vetë tregtonte me ndershmëri aq sa edhe armiqtë e tij i linin mallrat pa numëruar tek ai. Kur Kurani thotë: “Falni fyerjen dhe ktheni të keqen me të mirë” (Suretu Fussilet, 34), Pejgamberi a.s. fali gruan që i hodhi të brendët e deleve mbi shpinë, dhe fali banorët e Taifit që e gjuajtën me gurë derisa i doli gjak. Kështu që, Ai nuk ishte vetëm një transmetues i tekstit; ai ishte përkthimi i gjallë i tij në ecje, në tregti, në familje dhe në shoqëri. Kurani tek ai nuk ishte një libër që recitohej bukur, por një manual jetese që merrte frymë.
Të jesh “manual jetese që merr frymë” do të thotë që çdo lëvizje e tij – mënyra se si hante, si fliste, si bënte pazare, si trajtonte fëmijët, si përgjigjej ndaj armiqve, si falte, si agjëronte, si udhëtonte – ishte një ajet i gjallë. Sahabët e përshkruanin atë duke thënë: “Ai nuk ishte i ashpër, as i vrazhdë, nuk bërtiste në tregje, nuk kthente të keqen me të keqe, por falte dhe kalonte.” Kjo është fuqia e një njeriu që nuk lexon thjesht Kuranin, por që është Kuran. Ne sot kemi mijëra njerëz që mund të citojnë hadithet e tij për moralin, por kemi shumë pak që mund të thuhet për ta: “Morali i tij është Suneti.” Kjo nuk është një kritikë për të ulur askënd, por një thirrje zgjimi: modeli ynë nuk ishte një profesor që jepte ligjërata teorike, por një njeri që në çdo aspekt të jetës ishte prova e qartë se Kurani funksionon kur aplikohet. Ne kemi ngritur një kulturë të lavdërimit të Pejgamberit a.s., por shpesh e kemi lënë mënjanë aspektin e tij praktik. Lavdërojmë mëshirën e tij por jemi të pamëshirshëm ndaj të tjerëve. Përsërisim emrin e tij por nuk ndjekim hapat e tij. Kjo është ironia e hidhur e epokës sonë.
Sot, kriza qëndron te shndërrimi i fesë në një ritual mekanik. Dallimi mes të pasurit njohuri dhe të jetuarit të asaj njohurie është ai që bën diferencën midis një shoqërie në krizë dhe një shoqërie në lulëzim.
Shikoni përreth jush. Në shumë xhami, njerëzit futen dhe dalin pa e prekur zemrën e njëri-tjetrit. Ata kryejnë namazin me lëvizje perfekte, por pas namazit sharrojnë, thurin thashetheme dhe hanë pasurinë e njëri-tjetrit padrejtësisht. Agjërojnë nga ushqimi dhe pija, por nuk agjërojnë nga gënjeshtra, përgojimi dhe zilia. Japin zekatin për t’u pastruar nga obligimi, por jo për ta pastruar zemrën nga lakmia. Kjo është feja e mekanizuar, e cila e ka humbur thelbin. Dhe përse ka ndodhur kjo? Sepse kemi harruar se feja para së gjithash është transformim i brendshëm, jo performancë e jashtme. Kurani nuk i quan besimtarë ata që vetëm përkulin kokën, por ata që “besojnë në të padukshmen, e falin namazin dhe nga ajo që Ne u kemi dhënë, shpërndajnë” (Suretu’l-Bekare, 3) – dhe kjo shpërndarje nuk është vetëm materiale, por edhe dhënie e faljes, e ndihmës, e durimit, e sinqeritetit. Një shoqëri në lulëzim njihet nga përhapja e besimit, e sigurisë, e drejtësisë dhe e mirëqenies së përbashkët. Një shoqëri në krizë njihet nga përhapja e mosbesimit, e frikës, e korrupsionit dhe e varfërisë shpirtërore. Dhe ky ndryshim nuk vjen nga shtimi i xhamive, por nga shtimi i njerëzve që i zbatojnë ajetet në çdo hap.
Të memorizosh Kuranin kërkon disiplinë dhe memorie. Të lexosh komentet kërkon intelekt. Por të bëhesh Kuran kërkon diçka shumë më të vështirë: shkatërrimin e egos (nefsit).
3. Çmimi i të qenit Kuran: Lufta kundër nefsit
Dhe pikërisht këtu është pengesa kryesore. Sepse nefsi (ego) jonë e do lehtësinë. Nefsi do që të thuhet se jemi të drejtë pa pasur nevojë të sakrifikojmë interesat tona. Nefsi do që të mbahemi si të devotshëm para të tjerëve, por brenda të mbetemi të lidhur me pasionet e ulëta. Islami e quan këtë luftë xhihadu’n-nefs – luftën më të madhe. Dhe kjo luftë nuk fitohet me lexim, por me praktikë të vazhdueshme, me durim në momentet e tundimit, me përulje kur provohemi.
Është e lehtë të lexosh ajetet për drejtësinë, por është e vështirë të jesh i drejtë kur interesi yt personal rrezikohet.
Është e lehtë të mësosh përmendsh pjesët për mëshirën dhe faljen, por është sfiduese të falësh atë që të ka lënduar.
Është e lehtë të dëgjosh për ndershmërinë në tregti, por është joshëse të mashtrosh për pak më shumë fitim.
Le t’i zgjerojmë pak këto tre pika. Së pari, drejtësia kuranore nuk është drejtësi selektive. Kurani thotë: “O ju që besuat, bëhuni të vendosur në drejtësi dëshmitarë për hir të Allahut, edhe nëse është kundër vetes suaj, kundër prindërve ose të afërmve” (Suretu’n-Nisa, 135). Kjo do të thotë që kur je në një mosmarrëveshje për trashëgimi, për pronë, për një pozitë pune, ti duhet të mbash anën e së vërtetës edhe nëse humb. Por nefsi ynë na shtyn të justifikojmë padrejtësinë tonë me arsye të ndryshme: “Të tjerët bëjnë më keq”, “Kjo është një gjë e vogël”, “Nëse nuk e bëj unë, do ta bëjë dikush tjetër”. Të bëhesh Kuran do të thotë t’i kapërcesh këto justifikime.
Së dyti, falja është ndoshta vepra më e vështirë kuranore. Kurani përsërit vazhdimisht se Allahu i do ata që falin, dhe se “shpërblimi i një të keqeje është një e keqe e ngjashme me të, por kush fal dhe përmirëson, shpërblimi i tij është tek Allahu” (Suretu’sh-Shura, 40). Të falësh dëmtuesin, të mos mbash mëri, të mos kërkosh hakmarrje – kjo është ajo që e dallon besimtarin nga ai që thjesht reciton. Të jesh Kuran do të thotë të kthesh urrejtjen me dashuri, jo me sarkazëm apo indiferencë.
Së treti, ndershmëria në tregti është testi i përditshëm i çdo myslimani që punon në biznes. Islami thotë: “Mos e mashtroni njëri-tjetrin. Kush na mashtron, nuk është prej nesh” (hadith). Por tundimi për të fshehur një defekt të produktit, për të manipuluar çmimin, për të marrë ryshfet, për të fshehur të ardhurat nga taksat, është shumë i madh. Të bëhesh Kuran do të thotë të kesh një etikë pune që nuk ndahet në dy pjesë: para njerëzve dhe pas njerëzve.
Kurani nuk ka ardhur që njerëzit thjesht t’i lëmojnë zemrat nëpër gara recitimi, as që të jetë një dekoratë luksoze në shtëpi. Ai ka ardhur që ta transformojë njeriun në një burim paqeje, drejtësie dhe morali për rrethin ku jeton.
Çdo mysliman që e mban Kuranin në dorë dhe në zemër duhet të bëjë vetes pyetjen: a jam unë paqe për familjen time? A jam unë drejtësi për kolegët e mi? A jam unë moral për lagjen time? Nëse përgjigja është jo, atëherë leximi im mbetet vetëm një zhurmë e shenjtë. Nëse përgjigja është po, atëherë unë jam duke filluar të jem “Kuran në ecje”. Sepse Kurani nuk matet me numrin e herëve që e kemi lexuar, por me numrin e zemrave që kemi prekur përmes tij.
Nëse myslimanët sot duan të ndryshojnë gjendjen e tyre shoqërore, politike dhe shpirtërore, ata duhet të kalojnë nga faza e “konsumimit” të tekstit në fazën e “mishërimit” të tij. Sfida nuk është më të shtohet numri i faqeve të lexuara brenda ditës, por të shtohet numri i porosive kuranore që jetësohen brenda karakterit.
Kjo kërkon një zhvendosje të paradigmës. Në vend që të pyesim “Sa pjesë të Kuranit e kam lexuar sot?”, duhet të pyesim “Cilin ajet kam vënë në praktikë sot?” Në vend që të krenohemi me zërin e bukur të recitimit, duhet të krenohemi me përulësinë kur na kritikojnë. Në vend që të mburremi me numrin e hatmeve (leximeve të plota), duhet të mburremi me durimin kur na provokojnë. Kjo nuk do të thotë se recitimi dhe memorizimi janë të padobishme – përkundrazi, ato janë themeli. Por themeli nuk është godina e tërë. Një shtëpi pa mure dhe çati nuk është shtëpi. Dhe muret e fesë sonë janë veprat tona.
Le të marrim një shembull të thjeshtë: Një hafiz që e di përmendsh Kuranin, por që në shtëpi rreh fëmijët e tij dhe fyen gruan e tij, ai në realitet nuk është bërë Kuran. Sepse Kurani thotë: “Dhe ato (gra) kanë të drejta të ngjashme me ato obligime që kanë ndaj tyre (burrave)” (Suretu’l-Bekare, 228) dhe thotë: “Mos i mbani ato për t’i dëmtuar” (Suretu’l-Bekare, 231). Një alim që di të gjitha rregullat e trashëgimisë, por që e diskriminon vajzën e tij kur ndan trashëgiminë, ai nuk e ka mishëruar Kuranin, sepse Kurani e bën të qartë se ndarja duhet të jetë e drejtë sipas ligjit fetar, jo sipas dëshirës. Prandaj, të bëhesh Kuran nuk është një titull nderi, por një proces i përditshëm, i dhimbshëm, i vështirë, që kërkon që ne të kontrollojmë veten në çdo moment.
Bota nuk ka nevojë për më shumë libra nëpër rafte, por ka etje për “Kurane të gjalla” që ecin mbi tokë – njerëz që me thjeshtësinë, drejtësinë dhe mëshirën e tyre, bëhen dëshmitarë të vërtetë të asaj që besojnë.
Në përfundim, le të kujtojmë se sahabët e parë nuk u bënë të mëdhenj sepse recitonin bukur, por sepse Kurani i ndryshoi ata brenda natës. Omer ibn Hattabi, para se të bëhej mysliman, ishte një njeri i ashpër dhe kundërshtar i ashpër i Islamit. Por kur dëgjoi ajetet e Kuranit, ato ia shkrinë zemrën aq shumë sa u bë shembull i drejtësisë dhe përulësisë. Aisheja, gruaja e Pejgamberit, ishte një burim diturie dhe mëshire. Ebu Bekri ishte i njohur për butësinë dhe bujarinë e tij. Këta nuk ishin njerëz që thjesht “studionin” Islamin; ata ishin Islam i gjallë. Sot, bota na sheh neve – myslimanët – dhe shpesh sheh kontradiktën e madhe midis fjalëve tona dhe veprave tona. Dhe kjo është arsyeja pse kaq shumë njerëz kanë dyshime për Islamin, jo për shkak të Kuranit, por për shkak të myslimanëve që nuk janë bërë Kuran. Prandaj, thirrja ime e fundit nuk është që të lexojmë më shumë (edhe pse duhet të lexojmë), por që të fillojmë të veprojmë ashtu siç kërkon Kurani. Të ndalojmë së qeni “konsumatorë” të fesë dhe të bëhemi “transformues” të saj. Sepse vetëm atëherë, kur myslimani modern më në fund arrin të bëhet Kuran – jo vetëm në xhami, por në treg, në shtëpi, në punë, në rrugë – vetëm atëherë umeti do të shopëtojë nga gjendja e tij e tanishme. Ky është testi i vërtetë. Dhe për këtë nuk ka rrugë të shkurtër. Ka vetëm përpjekje të përditshme, vetëm luftë kundër nefsit, vetëm dëshirë për t’u bërë një pasqyrë e Kuranit.

MARKETING