Çvelim

Metin Izeti

MARKETING

قُلْ أَنَدْعُو مِن دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنفَعُنَا وَلَا يَضُرُّنَا وَنُرَدُّ عَلَىٰ أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرَانَ لَهُ أَصْحَابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنَا ۗ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَىٰ ۖ وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ

وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَاتَّقُوهُ ۚ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ

“Thuaj: A do të lutemi, në vend të Allahut, atë që nuk na sjell as dobi, as dëm? Dhe a do të kthehemi mbrapsht, pasi Allahu na udhëzoi, si ai që djajtë e kanë çoroditur nëpër tokë, i hutuar, ndërkohë që shokët e tij e thërrasin në rrugën e drejtë: ‘Eja tek ne!’ Thuaj: Udhëzimi i Allahut është i vetmi udhëzim i drejtë. Ne jemi urdhëruar t’i dorëzohemi Zotit të botëve. Dhe që ta falni namazin dhe t’i ruheni Atij. Ai është, tek i cili do të tuboheni.”

Në peizazhin e mendimit njerëzor, njeriu është gjithmonë në kërkim të së vërtetës. Ky kërkim është po aq i vjetër sa vetë njerëzimi, dhe përpjekjet për ta kapur atë janë të panumërta. Por ajetet 71 dhe 72 të Sures El-En’am, të shpallura në Mekë, na ofrojnë një perspektivë thellësisht ndriçuese mbi natyrën e këtij kërkimi dhe mbi kushtin e vetëm që e bën atë të mundshëm: zbulesën hyjnore.
Kur lexojmë këto ajete me sy të hapur ndaj thellësisë së tyre filozofike dhe teologjike, zbulojmë se ato janë urdhëresa morale, mësime teorike, por edhe e përshkruajnë një dramë ekzistenciale që luhet në çdo shpirt njerëzor: dramën e zgjedhjes midis udhëzimit dhe humbjes, midis kthimit dhe ikjes, midis jetës si lidhje dhe jetës si shkëputje.
Ajeti i 71-të fillon me një pyetje retorike që tingëllon si një thirrje zgjuarsie: “A do të lutemi, në vend të Allahut, atë që nuk na sjell as dobi, as dëm?” Kjo pyetje është një argument kundër idhujtarisë. Ajo është, gjithashtu, një deklaratë mbi natyrën e vetë kërkimit njerëzor për të vërtetën. Nëse e shohim me thellësi, pyetja përmban një njohje të heshtur: njeriu, i lënë vetëm me arsyen e tij të kufizuar, është i prirur të krijojë idhuj. Këta idhuj nuk janë domosdoshmërisht statuja guri apo druri. Ata mund të jenë ideologji, filozofi, ide të fiksuara, apo edhe vetë imazhi që njeriu ka për veten. Ajo që i bashkon të gjithë këta idhuj është se ata “nuk sjellin as dobi, as dëm” në kuptimin e vërtetë metafizik — ata nuk mund të shpëtojnë, nuk mund të transformojnë, nuk mund të lidhin njeriun me Realitetin.

Këtu qëndron argumenti themelor i Kur’anit për zbulesën: njeriu, në vetëdijen e tij të kufizuar dhe të fragmentuar, nuk mund të arrijë te e vërteta e plotë vetëm përmes reflektimit. Jo sepse arsyeja njerëzore është e pavlefshme — Islami nuk është anti-racionalist — por sepse objekti i kërkimit, e Vërteta Absolute, e tejkalon pafundësisht kapacitetin e mjetit të kërkimit. Si mundet e fundmja të kapë të Pafundmen? Si mundet e krijuara të arrijë Krijuesin?
Zbulesa, atëherë, nuk është një anashkalim i arsyes, por përmbushja e saj. Është një akt hyjnor i dhurimit, ku Krijuesi i hapet krijesës në një mënyrë që e tejkalon çdo mundësi njerëzore.

Ajeti vazhdon: “A do të kthehemi mbrapsht… si ai që djajtë e kanë çoroditur?” Ky imazh është tronditës. Njeriu pa zbulesë nuk është vetëm i paditur — ai është i çoroditur, i hutuar, si dikush që sillet nëpër tokë pa drejtim, ndërsa ata që e duan e thërrasin kot: “Eja tek ne!” Filozofikisht, kjo na kujton se e vërteta nuk është një objekt që njeriu mund ta zbulojë në mënyrë neutrale. E vërteta është një person — ose më saktë, një Prezencë. Dhe për të arritur te kjo Prezencë, njeriu ka nevojë për një hirtar, një udhërrëfyes, një zbulesë. Pa të, njeriu mbetet i mbyllur në labirintin e vetëdijes së tij, duke kërkuar dritën me sy të mbyllur.

Ajeti i 72-të na sjell në zemër të praktikës Islame me fjalën “ekîmû es-salâte” — “falni namazin” ose më saktë, “mbani në këmbë, të gjallë, namazin.” Por kjo fjalë, ekîmû, ka një thellësi që shpesh humbet në përkthim. Nuk është thjesht “kryeni” — është “ngritni,” “vendosni në këmbë,” “bëni të qëndrojë.” Salati, në kuptimin klasik, është namazi — rituali i përditshëm i lutjes që strukturohet rreth pesë kohëve të ditës. Është disiplina e trupit, mendjes dhe shpirtit që i jep formë jetës së besimtarit. Por në një nivel më të thellë, salati është diçka më shumë: është akti i vetëdijshëm i mbajtjes së gjallë të lidhjes me Zotin.

Mendo për këtë: në çdo moment të ekzistencës sonë, ne jemi të lidhur me Zotin përmes vetë faktit të ekzistencës. Ne nuk mund të ekzistojmë jashtë Tij. Por kjo lidhje ekzistenciale është e pandërgjegjshme — është si frymëmarrja, diçka që ndodh pa vullnetin tonë. Salati është akti me të cilin ne e bëjmë këtë lidhje të vetëdijshme, të vullnetshme, të dashur. Në këtë kuptim, salati nuk është vetëm një detyrë fetare që duhet përmbushur. Është një akt i kujtesës, një rikthim i vazhdueshëm në qendrën e ekzistencës. Është sikur shpirti të thotë, pesë herë në ditë: “Unë nuk jam vetëm. Unë nuk jam i harruar. Unë jam i lidhur.” Dhe në këtë akt të kujtesës, lidhja ripërtërihet, forcohet, bëhet e gjallë.

Kjo është arsyeja pse ajeti i bashkon salatin me takvanë: “dhe t’i ruheni Atij” (vettekûhu). Takva, në thelb, është kjo vetëdije e vazhdueshme e pranisë hyjnore. Është ajo cilësi e zemrës që e bën njeriun të ndjeshëm ndaj Zotit në çdo moment dhe në çdo veprim. Salati është shprehja rituale e takvasë; takva është fryma e brendshme e salatit. Pa takva, salati bëhet mekanik; pa salat, takvaja humbet formën e saj të dukshme dhe shpërbëhet në ndjenja të paformuara.
Këtu duhet të ndalemi dhe të mendojmë thellësisht për një koncept që shpesh keqkuptohet: takvanë. Në shumë diskurs religjioz, takvaja përkthehet si “frikë nga Zoti” dhe më pas imagjinohet si një lloj ankthi i vazhdueshëm, një ndjenjë e përhershme faji dhe pasigurie. Por ky nuk është kuptimi i vërtetë. Fjala arabe takva vjen nga rrënja v-k-j, që do të thotë “të ruash,” “të mbrosh,” “të mbash larg.” Takva është ajo vetëdije që të mbron nga ajo që të dëmton, që të ruan nga ajo që të shkatërron. Është, në thelb, një formë e dashurisë për veten — por jo egoizmi narcisist, por dashuria e vërtetë që dëshiron të mirën e vetë qenies, humanizëm i vërtetë.
Kur njeriu e kupton se Zoti është burimi i çdo të mire, dhe se largimi prej Tij është largim prej vetë qenies së vet, atëherë takva bëhet e natyrshme. Nuk është frikë nga një tiran qiellor, por kujdes për të mos u larguar nga burimi i jetës. Është si kujdesi që ka njeriu për të mos e shkatërruar shëndetin e vet — nuk është frikë nga trupi, por dashuri për të. Në këtë kuptim, takva është humanizëm i vërtetë. Pse? Sepse humanizmi i vërtetë nuk do të thotë vetëm të ndihmosh të tjerët në nivel material ose social — është të kuptosh natyrën e vërtetë të qenies njerëzore dhe të jetosh në përputhje me atë natyrë. Dhe natyra e njeriut, sipas Kur’anit, është të jetë halife — përfaqësues i Zotit në tokë, pasqyrë e cilësive hyjnore. Takva është ajo që e mban këtë pasqyrë të pastër, që e mban njeriun të lidhur me burimin e vet. Kur njeriu humbet takvanë, humbet lidhjen me veten e vet të vërtetë. Bëhet i huaj për veten, i çoroditur, i hutuar — pikërisht si përshkrimi në ajetin 71. Pra, takva nuk është kundër humanizmit; është themeli i tij. Pa lidhje me Zotin, njeriu nuk mund të jetë plotësisht njeri.

Ajeti përfundon me një deklaratë që i jep kuptim të gjithë jetës: “Ai është, tek i cili do të tuboheni.” Kjo është referenca ndaj ringjalljes — hashr, tubimi para Zotit në Ditën e Gjykimit. Por ky nuk është thjesht një event i ardhshëm; është horizonti që i jep formë çdo momenti të tanishëm. Nëse jeta është një marrëdhënie me Zotin, atëherë ringjallja është momenti kur kjo marrëdhënie bëhet e plotë, e dukshme, e pashmangshme. Është takimi — likâ’ — me Zotin, për të cilin Kur’ani flet shpesh. Ky takim nuk është një ngjarje e jashtme; është kulmi i asaj që ka qenë gjithmonë e pranishme në mënyrë të fshehur.
Mendo për jetën si një udhëtim drejt këtij takimi. Çdo moment është një hap drejt tij. Çdo zgjedhje është një përgatitje për të. Dhe salati, takvaja, zbulesa — të gjitha janë mjete që na ndihmojnë të bëhemi të aftë për këtë takim. Sepse takimi me Zotin nuk është diçka që ndodh thjesht; është diçka për të cilën njeriu duhet të përgatitet, për të cilën duhet të pastrohet, për të cilën duhet të hapet. Filozofikisht, kjo na çliron nga dy ekstreme: nga materializmi që e shikon jetën si të mbyllur në veten e saj, pa kuptim përtej momentit; dhe nga spiritualizmi i ikjes që e shikon jetën si diçka për t’u shpërblyer, pa vlerë në vetvete. Kur’ani na mëson se jeta është e vlefshme pikërisht sepse është terreni i përgatitjes për takimin. Çdo moment ka peshë sepse çdo moment është një mundësi për t’u afruar ose për t’u larguar.

Në fund, ajetet 71-72 na thërrasin drejt një kthimi. Jo kthim në kuptimin e regresit, por kthim në kuptimin e rikthimit në shtëpi. Njeriu që largohet nga Zoti është si ai që “kthehet mbrapsht” — ecën prapa, drejt humbjes. Njeriu që kthehet te Zoti ecën përpara, drejt plotësimit. Zbulesa është mundësia e këtij kthimi. Ajo na tregon rrugën, na jep mjetet, na jep forcën. Salati është akti i këtij kthimi, i përsëritur çdo ditë, çdo moment. Takvaja është fryma e këtij kthimi, vetëdija që e mban gjallë. Dhe ringjallja është fundi i këtij kthimi — takimi me Atë prej të cilit kemi ardhur.

Ibn Arabi thoshte se e gjithë ekzistenca është një lëvizje nga Zoti drejt Zotit, përmes Zotit. Ajetet 71-72 të Sures El-En’am na japin hartën e kësaj lëvizjeje. Ato na thonë: mos u ktheni mbrapsht, mos u hutoni, mos harroni. Kthehuni. Dhe në këtë kthim, gjeni veten. Sepse vetëm tek Zoti është vërteta, dhe vetëm në kthimin tek Ai është liria e vërtetë. Ky është mesazhi i thellë i këtyre ajeteve: se njeriu nuk është i lënë vetëm në errësirën e vetëdijes së tij. Zbulesa është drita që vjen nga jashtë, por që ndriçon brenda. Dhe në këtë dritë, njeriu gjen jo vetëm Zotin, por edhe veten e vet të vërtetë — atë vetë që ka qenë gjithmonë i lidhur, gjithmonë i kujtuar, gjithmonë i pritur në shtëpi.

MARKETING