Jo lojë..!
Metin Izeti
MARKETING
“Lëri ata që fenë e tyre e marrin si lojë e dëfrim dhe të cilët i mashtroi jeta e kësaj bote. Dhe kujto me atë (Kur’anin), që një njeri të mos zhytet në shkatërrim për atë që ka fituar, sepse përveç Allahut nuk ka për të as mbrojtës as ndërmjetësues. Dhe edhe sikur të ofrojë çdo kompensim, ai nuk do të pranohet prej tij. Ata janë të cilët u shkatërruan për atë që fituan. Për ta ka pije prej uji të valë dhe dënim të dhembshëm, për shkak se nuk besuan”. (En’am,70)
Në historinë e mendimit qytetërimor të njerëzimit, pak dallime janë më themelore se kufiri mes “seriozitetit” dhe “lojës”. Fëmija ndërton kështjella në rërë, duke e ditur se batica do t’i fshijë; i rrituri mundohet në punët e kësaj bote, duke e ditur gjithashtu se gjithçka do të kalojë. Por kur kjo mendësi loje depërton në fushën e fesë, problemi nga përmasa psikologjike — bëhet fjalë për një çrregullim thelbësor ontologjik. Ajeti 70 i sures En’am është pikërisht paralajmërimi i ashpër ndaj këtij çrregullimi.
Thelbi i këtij ajeti qëndron në një urdhër: “Lëri ata” — largoju atyre. Por kush janë “ata”? Ajeti jep një përcaktim të saktë: “ata që fenë e tyre e marrin si lojë e dëfrim”. Ky përcaktim nuk flet për ndonjë akt të veçantë blasfemie, por tregon një qëndrim shumë më të fshehtë e më të përhapur: trajtimin e së vërtetës përfundimtare si lojë.
Për të kuptuar fuqinë e këtij ajati, duhet të hyjmë thellë në dy fjalët kyçe arabe: لَعِبًا (leiben) dhe لَهْوًا (lehven). Këto dy fjalë shpesh përkthehen shkurt si “lojë” dhe “dëfrim”, por shtresat e tyre kuptimore në arabisht janë shumë më komplekse.
Leib vjen nga rrënja ل-ع-ب dhe kuptimi bazë është “të luash”, “lojë”, “argëtim”. Ai qëndron në kundërvënie me “seriozitetin” (جِدّ, xhidd). Karakteristika e lojës është se ajo është e vetëmjaftueshme — kuptimi i lojës qëndron brenda vetë lojës, pa iu drejtuar ndonjë qëllimi jashtë saj. Fëmija që luan me top, qëllimi i tij është vetë loja; i rrituri që luan shah, kënaqësia vjen nga vetë procesi i lojës. Loja nuk kërkon një arsye më të lartë, ajo është qëllim në vetvete. Kur njeriu e kthen fenë në “leib”, ai e ka degraduar fenë në një aktivitet të vetëmjaftueshëm — merr pjesë në aktivitetet fetare thjesht sepse ato janë të këndshme në vetvete, jo sepse ato tregojnë drejt një të vërtetë transcendentale.
Lehv vjen nga rrënja ل-ه-و dhe kuptimi i tij është më delikat. Ai tregon atë që të shpërqendron, atë që të tërheq vëmendjen nga gjëra më të rëndësishme. Thelbi i “lehvit” është “shpërqendrimi” — nuk është domosdoshmërisht i pakuptimtë, por në atë moment funksioni i tij është të të bëjë të mos përballesh me diçka më themelore. Një ndeshje e bukur futbolli, një serial tërheqës, një muzikë dehëse — të gjitha këto mund të jenë “lehv”: ato mund të kenë vlerë estetike në vetvete, por në një moment të caktuar funksioni i tyre është të të bëjnë të harrosh përkohësisht ato gjëra që nuk dëshiron të përballesh — vdekjen, përgjegjësinë, gjyqin, kuptimin përfundimtar.
Në shkollën klasike të tefsirit, dijetarët kanë vënë re se renditja e “leib” dhe “lehv” ndryshon në ajete të ndryshme. Në suren En’am 6:32 dhe 6:70, “leib” vjen para “lehv”; ndërsa në 29:64 dhe 7:51, “lehv” vjen para “leib”. Disa komentues kanë vënë në dukje se “leib” lidhet më shumë me fëmijërinë — loja është gjendja e natyrshme e fëmijës, i cili ende nuk e di se çfarë është “puna serioze”. Ndërsa “lehv” lidhet më shumë me moshën e rritur — i rrituri e ka përgjegjësinë, por zgjedh të shpërqendrohet me argëtim për t’i shpëtuar përgjegjësisë. Prandaj, kur ajeti fillimisht përmend “leib” e pastaj “lehv”, ai përshkruan një trajektore rënimi nga pafajësia në dinakëri: fillimisht luan pa e ditur, pastaj bëhet ai që e di përgjegjësinë por me vetëdije e shpërqendron veten. Ta kthesh fenë në “lehv” do të thotë që ti nuk e injoron atë që ajo kërkon, por zgjedh të mbushësh kohën me punë të ndryshme — disa prej tyre edhe të duken të devotshme — në mënyrë që të mos përballesh kurrë me atë pyetjen më themelore.
Ajeti gjithashtu thotë “i mashtroi jeta e kësaj bote” (dynjaja i gënjeu). Fjala arabe غَرَّتْهُمُ (garrat-hum) nga rrënja غ-ر-ر do të thotë “mashtrim, gënjim”. Mënyra e mashtrimit të jetës së kësaj bote nuk është gjithmonë me fytyrë të shëmtuar. Më shpesh ajo shfaqet me fytyrë të arsyeshme, të respektueshme, madje të bukur: arritje profesionale, përgjegjësi familjare, status shoqëror, kulturë. Të gjitha këto janë gjëra “të mira”, por kur ato bëhen arsyeja që ti kurrë të mos përballesh me pyetjet përfundimtare, atëherë ato kthehen në mjete mashtrimi. E tmerrshmja e “lehvit” qëndron pikërisht këtu: ai nuk kërkon të mohosh të vërtetën, ai kërkon vetëm ta shtysh pafundësisht përballjen me të vërtetën.
Ky ajet nga njëra anë e zbulon qëndrimin e politeistëve të lashtë, ndërsa nga ana tjetër një dilemë themelore të gjendjes së fesë në kushtet e modernitetit. Një karakteristikë e spikatur e botës moderne është “lojëzimi” i fesë — jo që feja përqeshet haptazi, por që feja ripozicionohet si një zgjedhje kulturore, etiketë identitare ose ngushëllim psikologjik.
Në shoqërinë bashkëkohore laike, feja po kuptohet gjithnjë e më shumë si një “preferencë personale”. Ashtu si dikush pëlqen muzikën klasike, dikush rock-un; dikush shkon të premten në xhami apo të dielën në kishë, dikush në stadium. Ky kuptim duket tolerant, por në të vërtetë përmban një degradim themelor: feja kalon nga “shpallja e së vërtetës” në “shprehjen e shijes”. Kur feja bëhet një shije, ajo natyrshëm mund të “lojëzohet” — mund të marrësh pjesë sot, të tërhiqesh nesër, të rregullosh shkallën e pjesëmarrjes sipas disponimit, ashtu si me çdo aktivitet tjetër argëtues. Askush nuk ndihet i ofenduar sepse dikush tjetër nuk e pëlqen bendin që ai adhuron; po ashtu, shoqëria moderne pret që besimtarët të trajtojnë me të njëjtin “tolerancë” indiferencën ndaj besimit të tyre.
Madje, feja vetë në epokën bashkëkohore komodifikohet dhe përjetohet si përvojë. Nga “turizmi shpirtëror” te “punëtoritë e meditimit”, nga “kafenetë me temë fetare” te “festivalet e muzikës me temë besimi”, elementet fetare nxirren, paketohen dhe shiten si produkte përvoje të konsumueshme. Pjesëmarrësi fiton “ndjenjën” — qetësi, përkatësi, ndjenjë transcendence — por jo sigurinë e së vërtetës ose transformimin e mënyrës së ekzistencës. Ky është një “lehv” i rafinuar: në emër të “shpirtërores”, pikërisht largon njeriun nga kërkesa më thelbësore e shpirtërores — serioziteti absolut ndaj realitetit përfundimtar.
Shprehja “tu’bsel nefsun” (تُبْسَلَ نَفْسٌ) në ajet meriton vëmendje të veçantë. Rrënja ب-س-ل ka kuptimin bazë “të dorëzohesh, të pengohesh, të braktisesh ndaj shkatërrimit”. Komentuesit klasikë e shpjegojnë atë si: shpirti ndalohet në pasojat e veprave të tij, pa rrugëdalje. Kjo qëndron në kontrast të mprehtë me thelbin e lojës: loja mund të ndërpritet në çdo moment, mund të rifillohet, mund të “luash edhe një herë”. Por fati i shpirtit nuk është lojë — ai, pasi “pengohet” nga veprat e tij, nuk ka buton anulimi, nuk ka buton rivendosjeje. Ajeti menjëherë vazhdon “nuk ka për të as mbrojtës as ndërmjetësues”, duke mbyllur plotësisht çdo mundësi “mashtrimi”.
Ky qëndrim i “fesë si lojë” nuk është ekskluziv i kohës sonë. Në epokën e Muhamedit a.s., politeistët e Mekës ndaj lëvizjes së re islame mbanin pikërisht këtë qëndrim. Ata nuk ishin plotësisht të paditur për kërkesat e këtij besimi të ri, por e shihnin atë si një pretendim qesharak — një njeri që pretendon profetësi, një grup të dobëtish që e ndjekin, një doktrinë që kërkon ndryshim rrënjësor të mënyrës së jetesës. Në sytë e tyre, e gjithë kjo ndërmarrje nuk meritonte trajtim serioz, vetëm tallje e përqeshje. Ajetet përkatëse (si 5:57-58) dokumentojnë qartë talljen e tyre ndaj namazit: “Kur thërrisni për namaz, ata tallen dhe luajnë” — “kur i thërrisni për namaz, ata e marrin atë si tallje e lojë”.
Por e veçanta e historisë është se kjo tallje shpesh nuk vazhdon në formën e armiqësisë së hapur. Më shpesh, qëndrimi armiqësor shndërrohet gradualisht në indiferencë dhe kulturalizim. Ajo që dikur përqeshej lejohet të ekzistojë, por i hiqet e drejta për t’u trajtuar seriozisht. Feja kategorizohet në “sferën private” dhe pritet të shprehet në “mënyrë të civilizuar” — domethënë, të mos jetë shumë serioze, të mos insistojë shumë në ekskluzivitetin e së vërtetës, të mos i bëjë njerëzit të ndihen të parehatshëm. Kjo “tolerancë” është më efektive se persekutimi i hapur: ajo nuk e shkatërron fenë, por e maskon pretendimin e saj ndaj së vërtetës.
Historikisht, shumë tradita besimi që dikur ishin plot gjallëri kanë kaluar nëpër një proces të ngjashëm “lojëzimi”. Ato nga e vërteta që kërkon gjithçka degradohen në dekoratë kulturore që mund të zgjedhësh. Ritualet ruhen, por pyetjet serioze që ato tregojnë lihen mënjanë. Gjuha ruhet, por kërkesa absolute që ajo mbart hollohet. Kjo është një zhdukje pa persekutim — nuk vritesh, por gëlltitesh nga “indiferenca”.
Pse feja në thelb kërkon seriozitet? Pse “feja si lojë” nuk është thjesht një defekt moral, por një gabim ontologjik?
Përgjigja qëndron në objektin që feja trajton. Loja mund të jetë lojë sepse objekti i saj është i kufizuar, i përsëritshëm, jo-përfundimtar. Luaj një ndeshje, humbe, luaj përsëri; luaj shah, humbe, rifillo. Bota e lojës është e mbyllur, e vetëmjaftueshme, basti i saj nuk përfshin kurrë të gjithë ekzistencën tënde. Por pyetjet që trajton feja janë: Nga vjen? Ku shkon? Cili është kuptimi i ekzistencës tënde? Çfarë ka pas vdekjes? Këto pyetje nuk janë diçka ku mund të zgjedhësh të “marrësh pjesë” ose të “tërhiqesh”, sepse ato tashmë janë pjesë e ekzistencës tënde. Ti tashmë je brenda tyre. Ti tashmë po përballesh me vdekjen, tashmë po kërkon kuptim, tashmë po shtyhesh nga koha drejt një fundi që nuk mund ta kontrollosh. Të pretendosh se këto pyetje mund të trajtohen si lojë është një vetëmashtrim — një pandershmëri në nivelin më themelor.
Shprehja “وَدَكِّرْ بِهِ” (dhekkir bihi, “kujto me atë”) në ajet tregon pikërisht këtë rivendosje të seriozitetit. Kujtimi (dhikr) nuk do të thotë t’u prezantosh njerëzve informacion të ri, por t’i zgjosh nga harresa. Thelbi i mendësisë së lojës është harresa — harresa e vdekjes, harresa e gjyqit, harresa e brishtësisë dhe përfundimtarisë së ekzistencës tënde. Funksioni i dhikrit është të të tërheqë përsëri në atë ankth themelor që mbulohet nga lehvi. Ky nuk është ankth patologjik, por qartësi ontologjike: njohja se ti nuk po luan lojë, ti po gjykohesh.
Paralajmërimi përfundimtar — “pije prej uji valë dhe dënim i dhembshëm” — është fakt se paraqet një përshkrim të ndëshkimit të botës tjetër. Funksioni i tij është të shpojë mbrojtjen e fundit të mendësisë së lojës: atë “pavarësisht çfarë bëj, në fund nuk ka rëndësi” të indiferencës. Ajeti shpall: ka rëndësi. Veprat e tua regjistrohen, zgjedhjet e tua merren në llogari, loja yte do të mbarojë, dhe ti do të përballesh me një pasojë absolute që nuk mund të lojëzohet, nuk mund të relativizohet, nuk mund të zbutet me “kjo është zgjedhja ime personale”.
Urdhri qendror i këtij ajeti — “Lëri ata” — përbën një sfidë të mprehtë për besimtarin bashkëkohor. Ai nuk urdhëron t’i urrejmë ose t’i armiqësojmë ata që e trajtojnë fenë si lojë, por urdhëron të mos marrim pjesë në atë lojë. Të mos e lojëzojmë fenë për t’ia përshtatur kulturës bashkëkohore. Të mos i mbushim me lehv ato zbrazëtira që vetëm pyetja serioze mund t’i plotësojë. Të mos pretendojmë se pyetjet përfundimtare mund të trajtohen me kaq lehtësi sa preferencat argëtuese.
Në një epokë që organizimi bëhet kryesisht rreth argëtimit, në një shoqëri ku “spektakli” është vlera më e lartë, të insistosh në seriozitetin e fesë mund të kuptohet si një akt kundërkulturor. Por në realitet insistimi në këtë të vërtetë, përkundrazi, paraqet kulturizim esencial. Ai nënkupton refuzimin e degradimit të besimit në shije, refuzimin e relativizimit të së vërtetës në preferencë, refuzimin e trajtimit të fatit të shpirtit si lojë nga e cila mund të tërhiqesh në çdo moment.
Ky ajet na kujton këtë të vërtetë: ti nuk po luan lojë. Ti po lojëzohesh. Ajo që ke përballë nuk është një opsion që mund ta trajtosh sipas dëshirës, por një realitet absolut që tashmë të përfshin. Serioziteti ndaj këtij realiteti nuk është një zgjedhje, por një qartësi — një zgjim nga ëndrra magjepsëse e lehvit.
MARKETING
