Ramazani midis spektaklit dhe thelbit

Shkruan: Prof. Dr. Metin Izeti

Në kuadër të një bote që rrotullohet me shpejtësinë e dritës, ku koha është e copëtuar në një mori lajmesh të rreme, pamjesh joshëse dhe tingujsh shpërqendrues, njeriu i sotëm gjendet më i vetmuar se kurrë. I lidhur me mijëra miq virtualë, ai ka humbur mikun e shpirtit. I pasur me informacione të pakufishme, njeriu ka mbetur i uritur për urtësi. Ky është paradoksi i ekzistencës sonë moderne. Një progress material që ecën paralelisht me një shkretim shpirtëror. Në këtë peizazh të shkatërruar nga zhurma e pandërprerë e egos dhe e makinerive, muaji i shenjtë i Ramazanit ngrihet si një minare e dritës në mes të një errësire të dendur. Ramazani paraqet një ndërhyrje hyjnore, një “trajnim rezistence” për shpirtin që rrezikon të asimilohet plotësisht nga kultura e konsumit dhe e dëshirës së pangopur.
Ramazani është një fenomen unik në historinë e feve. Ai nuk kërkon vetëm një besim abstrakt, por një përvojë totale ekzistenciale që përfshin trupin, mendjen dhe shpirtin. Është një alkimi e shenjtë që përpiqet ta shndërrojë plumbin e natyrës njerëzore në arin e pastërtisë engjëllore, pa e mohuar vetë njerëzoren.
Në nivelin e parë, atë më themeltarin, Ramazani është një urdhër. “O ju që besuat, agjërimi është urdhëruar për ju, sikurse ishte urdhëruar edhe për ata para jush, kështu që të mund të arrini përkushtimin (takva).” Ky ajet kuranor [2:183] ngre një pikëpyetje të madhe teologjike: Pse Zoti, i Vetëmjaftueshmi (Es-Samed), ka nevojë për urinë tonë? Përgjigja e traditës perenniale islame, e artikuluar bukur nga Imam Gazaliu, është se Zoti nuk ka nevojë për asgjë. Agjërimi nuk i sjell dobi Atij, por është një dhuratë që Ai ia bën qenies sonë më të lartë . Është një “strategji hyjnore” për të thyer idhullin e brendshëm, atë të egos sonë.
Ky dimension teologjik zbulohet fuqishëm në hadithin kudsi: “Çdo vepër e birit të Ademit është për të, përveç agjërimit. Ai është për Mua dhe Unë do ta shpërblej për të.” Duke hequr dorë nga gjëja më e ligjshme dhe më e natyrshme – ushqimi dhe pija – njeriu hyn në një hapësirë të shenjtë ku ndërmjetësi i vetëm është vetëdija për Zotin. Agjërimi bëhet kështu një ritual i fshehtë, një marrëdhënie mistike mes individit dhe Krijuesit, e paprekshme nga syri i publikut. Në këtë pikë, Ramazani kapërcen fenë si sistem social dhe prek teologjinë e intimitetit. Në një botë që e mat fenë me pjesëmarrje publike dhe postime në rrjete sociale , kjo thirrje për një besim të padukshëm, për një “sy që sheh vetëm Zoti” , është një revolucion i vërtetë. Ata që agjërojnë vetëm për sy e faqe, që e kthejnë iftarin në një skenë të përpiktë për rrjetet sociale, e humbasin pikërisht këtë thelb: Zotin si Dëshmitarin e Vetëm.

Thyerja e idhullit të egos…

Nëse teologjia na flet për Zotin, psikologjia sufike dhe ajo moderne na drejtojnë vëmendjen te njeriu. Psikanaliza frojdiane e sheh urinë dhe agresionin si shtytësit themelorë, por Islami ofron një model më të sofistikuar: atë të nefs-it, ose egos. Kurani flet për nefsu’l-emmare bi’s-su, “egon që urdhëron për të keqen”. Ky është realiteti ynë i përditshëm, ai zë i brendshëm që kërkon gjithmonë më shumë: më shumë ushqim, më shumë rehati, më shumë vëmendje, më shumë pushtet. Rumi e krahason këtë ego me një kafshë të egër, me një “tiran të brendshëm” që na mban rob .
Agjërimi, nga ky këndvështrim, është një terapi intensive për këtë gjendje patologjike. Duke ia mohuar ushqimin trupit, ne ia heqim karburantin egos. Në fillim, egoja bërtet, ankohet, bën çdo gjë për të na tërhequr vëmendjen. Kjo është agonia e parë e agjërimit. Por, nëse qëndrojmë të vendosur, fillon procesi i “zbutjes”. Imam Gazaliu flet për “dyert e qiellit” që hapen për agjëruesit, por kjo nuk është një metaforë. Ajo përshkruan një realitet psikologjik: kur dhuna e dëshirave të ulëta qetësohet, mendja bëhet më e qartë, shpirti më i lehtë dhe zemra fillon të shohë atë që më parë nuk e shihte dot. Kjo është muhasebe ose vetëllogaria, një formë e introspeksionit që kërkon të zbulojë modelet tona të errëta të sjelljes, atë që Jungu e quante “hija”. Në epokën e shpërqendrimit të përhershëm, kur aplikacionet dhe lajmet na vjedhin vëmendjen çdo sekondë, Ramazani na kthen dhuratën më të çmuar: vëmendjen ndaj vetvetes, aftësinë për t’u ulur me veten tonë, pa maska dhe pa justifikime.

Etika e solidaritetit…

Por Ramazani nuk na lë të mbyllur në vetminë e meditimit tonë. Pikërisht kur uria arrin kulmin dhe dielli perëndon, ai na mbledh rreth një tryeze. Iftari është një moment etik me fuqi të jashtëzakonshme. Muhamedi a.s. (paqja qoftë mbi të) ka thënë: “Ai që ngopet ndërsa fqinji i tij është i uritur, nuk është besimtar” . Këtu, etika islame kapërcen filantropinë opsionale dhe bëhet kusht i besimit. Agjërimi na bën të përjetojmë fizikisht, në trupin tonë, dhimbjen e të tjerëve. Nuk mjafton të dish se ka të varfër; ti bëhesh i varfër për disa orë çdo ditë.
Ky transformim i vuajtjes në empati është zemra e etikës së Ramazanit. Zeqati dhe sadakaja që jepen gjatë këtij muaji janë shprehje e një realiteti ekzistencial: unë e di se çfarë do të thotë të jesh i uritur. Në një botë ku hendeku mes pasanikëve dhe të varfërve po thellohet çdo ditë, ku luksi i tepruar i iftareve moderne shpesh shoqërohet me humbjen e ushqimit , ky mësim është më jetik se kurrë. Ai na kujton se “projekti i Islamit” është një projekt i bazuar te vlerat dhe bujaria, në krahasim me materializmin modern që sakrifikon njeriun për fitimin . Përballë një bote që prodhon ushqim të mjaftueshëm për të gjithë, por e lë një pjesë të njerëzimit të vdesë nga uria, Ramazani është një gjykatë morale që pyet secilin prej nesh: çfarë bëre me ushqimin e mjaftueshëm që ke ?

Spektakli kundër thelbit…

Megjithatë, ky ideal i pastër përballet me një realitet të ashpër. Duke parë botën islame sot, sidomos në qendrat e mëdha urbane nga Stambolli në Kajro e Dubai, por edhe tek ne, vërejmë një transformim tjetër: komercializimin e së shenjtës . Ramazani është bërë një “stinë konsumi”. Reklamat e telefonive, seritë televizive, pjatat e arta në restorantet luksoze dhe “iftarët e spektaklit” ku pjesëmarrja diktohet nga kamera dhe jo nga sinqeriteti, kanë zëvendësuar qetësinë e xhamive dhe ngrohtësinë e shtëpive . Tridhjetë vjet më parë, Ramazani ishte një periudhë e thellë shpirtërore dhe uniteti komunal; sot, ai rrezikon të kthehet në një festival sipërfaqësor, të dokumentuar për “konsum publik” .
Ky fenomen është një simptomë e një sëmundjeje më të madhe që ka kapluar njerëzimin: zëvendësimi i të qenit me të dukurit. Bota moderne na ka bërë të gjithëve aktorë para një audience anonime. Dhe në këtë skenë, edhe akti më i shenjtë mund të degradohet në një shfaqje. Faraoni i kohës sonë nuk është më vetëm një tiran politik; ai është “Haman-i” i epokës dixhitale që ndërton kulla të mendjes për të na kontrolluar, duke na mbushur me shpërqendrime dhe duke na bërë robër të ekranit . Ai na shet idenë se lumturia është një klikim larg, se vlera jonë matet me “like”, se shpirti ynë ka nevojë për argëtim të pandërprerë. Ramazani, përkundrazi, na thërret të shkyçemi nga rrjeti i Hamanit dixhital dhe të lidhemi me rrjetin e përjetshëm të Zotit.

Alkimia e agjërimit…

Në këtë betejë midis thelbit dhe sipërfaqes, midis Zotit dhe egos, tesavvufi ofron armët më të mprehta të shpirtit. Për besimtarin e përshpirtshëm, agjërimi është një “vdekje e vogël” dhe një përgatitje për vdekjen e madhe. Çfarë do të thotë kjo? Do të thotë të heqësh dorë nga kontrolli, nga iluzioni se je trupi dhe mendja jote, për të lindur në vetëdijen se je shpirt. Kur agjëron, ti përjeton një humbje të kontrollit mbi instinktet; ti “vdes” për to. Çdo ditë e Ramazanit është një ushtrim për atë moment kur shpirti do të ndahet nga trupi përgjithmonë.
Por tesavvufi e çon këtë edhe më tej. Faza më e lartë e agjërimit nuk është ajo e trupit, por ajo e shpirtit: agjërimi i shqisave nga gjithçka që të largon nga Zoti. “Agjërimi i zemrës” do të thotë të ruash veshët nga thashethemet dhe fjalët e kota, sytë nga pamjet joshëse dhe të ndaluara, gjuhën nga gënjeshtra dhe fyerja . Duke mbyllur dyert e shqisave për botën, besimtari i përshpirtshëm hap dritaret e zemrës për Botën Hyjnore. Mevlana Xhelaluddin Rumiu thotë se: “Ushqimi origjinal i njeriut është Drita e Zotit” . Gjatë Ramazanit, besimtari përpiqet ta rizbulojë këtë ushqim të vërtetë. Leximi i Kuranit, dhikri (përmendja e Zotit) dhe namazi gjatë natës, janë mjetet për të zhvendosur varësinë tonë nga buka e tokës te buka e qiellit.

Gaza dhe shpirti musliman…

Të gjitha këto dimensione – teologjik, psikologjik, etik dhe sufik – gjejnë pikën e tyre më të lartë të shprehjes kur përballen me realitetin më tragjik dhe më sublim të kohës sonë: rezistencën e Gazës. Në sfondin e një bote që i është nënshtruar tiranisë së pushtetit (Faraoni), mashtrimit të medias (Hamani) dhe joshjes së parasë (Karuni) , Gaza ngrihet si një simbol i të kundërtës. Aty ku Faraonët e kohës moderne shohin “rrënoja të shenjta” që duhen pastruar për të ndërtuar “rivierat” e tyre luksoze , besimtari sheh tokën që qëndron besnike ndaj Zotit, pavarësisht kostos.
Gaza gjatë Ramazanit bëhet një metaforë e fuqishme për shpirtin musliman . Ashtu si banorët e Gazës agjërojnë nën bllokadë, pa ujë dhe pa bukë, duke u përballur jo vetëm me etjen fizike por me etjen për jetë dhe dinjitet, ashtu edhe shpirti i besimtarit agjëron në një botë që e rrethon me tundime dhe e bombardon me mesazhe që kërkojnë nënshtrimin e tij. Nëse Gaza refuzon të dorëzohet, si guxoj unë të dorëzohem para epsheve të mia? Nëse fëmijët e Gazës falënderojnë Zotin nën rrënoja, si guxoj unë të ankohem për mungesën e rehatisë? . Ramazani na mbledh jo vetëm rreth tryezës së iftarit, por edhe rreth këtij realiteti, duke na kujtuar se agjërimi ynë është i mangët nëse nuk na bën të ndiejmë dhimbjen e vëllezërve tanë dhe të ngrihemi në këmbë për drejtësi.

Ringjallja e njeriut të vërtetë…

Në fund të këtij muaji, kur vjen Fitër Bajrami, ne nuk festojmë fundin e agjërimit. Ne festojmë fitoren e shpirtit mbi trupin, të vullnetit mbi zakonin, të Zotit mbi egon. Por kjo fitore është e brishtë. Sfida e vërtetë fillon më 1 Shevval: a mund ta ruajmë gjatë gjithë vitit atë që ndërtuam gjatë këtyre tridhjetë ditëve? A mund ta mbajmë zemrën të zgjuar në një botë që përpiqet të na futë në gjumë?
Ramazani, pra, nuk është një destinacion, por një energji. Ai na jep energjinë shpirtërore për të përballuar muajt e tjerë. Ai na kujton se ne jemi më shumë se trupat tanë, më shumë se dëshirat tona, më shumë se titujt tanë. Ai na kujton se njeriu i vërtetë është ai që arrin ta zbusë kafshën brenda vetes dhe të fluturojë në hapësirat e pafundme të shpirtit.
Në këtë epokë të trazirave të mëdha, kur bota duket se po shkon drejt një gremine shpirtërore, Ramazani na ofron një spirancë. Ai na mëson se liria e vërtetë nuk është të bësh atë që do, por të jesh në gjendje të heqësh dorë nga ajo që do për hir të një Dashurie më të Madhe. Ai na mëson se uniteti i njerëzimit nuk arrihet përmes globalizimit të konsumit, por përmes ndjeshmërisë së përbashkët ndaj urisë dhe drejtësisë. Dhe ai na mëson se, pavarësisht se sa të errëta janë netët, agimi i Fitr-it – agimi i ringjalljes sonë të përditshme – është gjithmonë i sigurt për ata që nuk e humbën shpresën në mëshirën e Zotit.
O Zot, na e bëj Ramazanin një dritë në zemrat tona, një udhërrëfyes në rrugën tonë dhe një shkak për të na falur dhe për të na bashkuar me të dashurit e Tu. Amín.

MARKETING