Ndotja e gjuhës dhe humbja e të Shenjtës

Shkruan: Prof. Dr. Metin Izeti

Njeriu i sodit jeton në një epokë laboratorike, ku shpirtëria nuk është më një kështjellë e qetë e medituar, por një vaskë e hapur ku derdhen pandalë lëngje kontradiktore, simbolet përzihen me diskursin dhe e vërteta hyn në ngërç nën një re të dendur akuze dhe gënjeshtrash. Krahas problemit të informacionit, është fakt se përballemi edhe me një krizë hermeneutike, një ndotje e burimeve kuptimplota që na ushqejnë shpirtërisht. Në mendimin Islam, koncepti i Tevhidit – unitetit absolut dhe të pandarë të Zotit –është një parim teologjik dhe një premisë epistemologjike, një mënyrë të të shikuarit botën që kërkon qartësi, dallim dhe një hierarki të qëllimshme të vlerave. Kur ky parim themelor shkëputet nga mendja kolektive, lind kaosi. All-llahu i Lartësuar thotë në Kur’an: “Vallë, Ai që është mbikëqyrës për çdokënd se çfarë punon, a është njësoj si idhujt që s’dëgjojnë e s’shohin gjë?! E megjithatë ata i shoqërojnë Allahut zota të rremë (në adhurim)? Thuaj: “Më tregoni emrat e atyre (idhujve që ia bëni shok Allahut)!” Apo ju po e njoftoni Atë për ndonjë gjë që Ai nuk e di në tokë apo thoni vetëm fjalë boshe? Jo, por jobesimtarëve dinakëritë e veta u duken të hijshme; ata janë larguar nga rruga e drejtë. Për atë që Allahu e shpie në humbje, s’ka udhërrëfyes”. (Surja er-Ra’d, 33). Kjo vë në dukje thellësinë e çrregullimit: jo vetëm adhurimi i gabuar, por përzierja konceptuale, vënia në të njëjtin nivel të Të Vërtetës Absolute dhe konstrukteve të përkohshme njerëzore. Është, pra, ndotja e pikëreferimit, pa të cilën çdo gjë bëhet e lejuar dhe çdo gjë humb peshën e vet të vërtetësisë.
Kjo ndotje moderne ka një shpejtësi dhe një shkallë të paparë. Në një dhomë e ngushtë, ku flasin njëkohësisht predikuesi, filozofi, stari i medias sociale dhe algoritmi, zëri i Zotit nuk pushon së qeni i pranishëm – por, ai pushon së qeni i dallueshëm. Hadithi i Pejgamberit (paqja dhe bekimet e Allahut qofshin mbi të) paralajmëron: “Do të vijnë njerëz në popullin tim, që do të pijën verën duke e quajtur me një emër tjetër” (Buhari). Thënia pejgamberike nuk është një parashikim për një mëkat specifik, por një metaforë e fuqishme për mekanizmin e të gjithë ndotjes konceptuale: marrja e diçkaje të ndaluar, të papastër për shpirtin, dhe veshja e saj me një emër të pastër, të pranueshëm. Sot, ne “pijmë” ide të huaja, doktrina materialiste dhe hedoniste, duke i quajtur ato “mendim i lirë”, “përparim” ose “tolerancë”. Ndotja nuk qëndron në vetë substancën e ideve (ndonjëherë), por në përzierjen patjologjike që shkatërron kufijtë e nevojshëm për ekzistencë shpirtërore të shëndetshme.

Platoni në “Republikën” e tij, paralajmëronte për “poezinë” që mashtron dhe nga sofistët që e bënin të vërtetën relativiste. Sot, poezia është zëvendësuar nga media digjitale, dhe sofistët janë influencerët dhe ideologët e shpërfillshëm, madje edhe ata në emër të fesë, të cilët, siç thotë Nietzsche, duke humbur të vërtetën transcendentale, zëvendësojnë idhujt e vjetër me idhuj të rinj, më të errët.

Fenomeni i “informacionit” dhe “opinionit” ka krijuar një iluzion relativizimi të së vërtetës. Çdo mendim, pa marrë parasysh thellësinë, integritetin apo lidhjen e tij me realitetin metafizik, merr të njëjtin platformë dhe, në mënyrë paradoksale, të njëjtën vlerë nominale. Kjo është shkatërruese për konceptin fetar të “‘Ilm”’it (dijeni). ‘Ilm në traditën islame nuk është grumbull i të dhënave dhe informacioneve, por është një dritë (nur) që vjen nga Burimi i të gjithë dritës dhe që udhëzon drejt Atij. All-llahu thotë: “A janë të barabartë ata që dinë dhe ata që nuk dinë?” (Surja ez-Zumer, 9). Dallimi kualitativ është thelbësor. Sot, ky dallim është i mbuluar. Një video e shkurtër spekulative për historinë e fesë ka të njëjtën “vlerë” si studimi njëzet vjetësh i një alimi, një mendim i nxitur emocionalisht për moral shndërrohet në “të vërtetë” nëse fiton mjaft pëlqime. Ky është ekumenizmi i rremë i së vërtetës, një përzierje që heq autoritetin nga dituria autentike dhe e vendos atë në duart e masës anonime. Filozofi Søren Kierkegaard, duke u përballur me një krishtërim të patjetërsueshëm dhe të formalizuar, përjetonte tmerrin e “tumultit” që e mbyt zërin e vetëdijes individuale dhe të thirrjes hyjnore. Sot, tumulti është bërë global dhe i përhershëm, duke e bërë të pamundur dëgjimin e “zërit të hollë dhe të qetë” të ndërgjegjes. “Tumult” te Søren Kierkegaard është një term i huazuar nga gjuha latine (tumultus) që në shqip ka kuptimin e zhurmës së madhe, rrëmujës, trazirës, kaosit të padëgjueshëm ose grindjeve kolektive. Në kontekstin bashkëkohor “tumulti” nuk i referohet një zhurme fizike, por një gjendje shpirtërore dhe mendore kaotike, një trazirë e brendshme dhe e jashtme ku zërat e ndryshëm, ide të kundërta, thirrje dhe shpërqendrime ndërthurën në një kokrrizë të padallueshme, duke e bërë të pamundur dëgjimin e zërit të qartë të ndërgjegjes, të së vërtetës ose të thirrjes fetare.
Tumulti si mbytje e heshtjes së nevojshme për reflektim është antiteza e meditimit, e dialogut të thellë me vetveten ose me Zotin. Kur Søren Kierkegaard (filozofi ekzistencialist danez) flet për “tumultin” që mbyt zërin e vetëdijes, ai nënvizon se shoqëria moderne dhe zhurma e saj konstante e bëjnë të pamundur për individin të dëgjojë “zërin e brendshëm” ose “thirrjen hyjnore”. Kierkegaard, në veprat si “Vepra e Dashurisë” (Kjerlighedens Gjerninger) dhe “Stadiumet në Rrugën e Jetës” (Stadier paa Livets Vej), përshkruan botën moderne si një “tumult” ku opinioni publik, mediocriteti dhe “turma” (Mængden) mbytin zërin e individit dhe të së vërtetës. Ai thotë: “Zëri i heshtur i vetëdijes është i papërmbajtshëm për njeriun; ai duhet të bjerë në zhurmën e turbullt të kohës, në tumultin e punëve të përditshme, në gëzimet dhe shqetësimet e saj”. Këtu, “tumulti” është distraktimi i përhershëm që na largon nga pyetjet thelbësore ekzistenciale. Për Kierkegaard, komunikimi i vërtetë me të Shenjtën (ose me të Vërtetën) ndodh nga individi tek individi, në heshtjen e brendshme. Tumulti i botës — debatet e pafund, gazetat, bisedat e kota janë barriera që e bëjnë të pamundur dëgjimin e “zërit të hollë dhe të qetë” (den stille Tanke). Në tekstin “Fryma e Krishterimit” (Christelige Taler), ai thekson se Zoti flet nëpërmjet heshtjes, dhe se një jetë e mbushur me “tumult” e bën njeriun të shurdhër ndaj kësaj heshtjeje. Tek “Sëmundja deri në Vdekje” (Sygdommen til Døden), Kierkegaard përshkruan “dëshpërimin” si një gjendje shpirtërore që shpesh maskohet nga tumulti i aktiviteteve të përhershme. Njeriu ik nga vetvetja duke u zhytur në një rrëmujë të jashtme — punë, argëtime, biseda — për të shmangur konfrontimin me vetveten dhe me Zotin. Ky është “tumulti i shpirtit” që parandalon autenticitetin. Kierkegaard ishte një kritik i ashpër i shtypit të kohës (gazetave dhe revistave), të cilat ai e quante “tumult i së keqes” — një mjet që shpërndan lajme të kota, spekulime dhe bisedë të pavlerë, duke e bërë publikun të harrojë çështjet e vërteta të ekzistencës. Ai thekson se “turma” (Mængden) është e pavërtetë sepse e zhduk përgjegjësinë individuaqe, dhe se ky “tumult kolektiv” është kundër qenies së vetëdijshme fetare. Për Kierkegaard, ankthi (Angest) është një gjendje shpirtëroje që lind pikërisht kur tumulti i jashtëm pushon, dhe individi përballet me lirinë dhe izolimin e tij. Por shoqëria moderne përpiqet të mbulojë këtë ankth duke krijuar një tumult të përhershëm të jashtëm. Zgjedhja autentike (një kategori qendrore te Kierkegaard) kërkon daljen nga tumulti për t’u përballur me vetveten në heshtje dhe me Zotin.

Sot, përballemi me tumultin digjital – rrjedha e pandërprerë e njoftimeve, mesazheve, opinioneve, imazheve dhe videove që bombardojnë vazhdimisht mendjen, duke e shpërqendruar atë nga thellësia dhe duke e mbajtur në një gjendje të përhershme të shpërndarjes. Në traditën mistike islame, për shembull, komunikimi me Zotin (munaxhat) kërkon një zemër të qetë (sekineh), larg të gjitha shpërqendrimeve. Tumulti, si gjendje e kundërt, e bën shpirtin të papërshtatshëm për të pranuar dritën e së vërtetës.
Pra, kur theksohet se “Sot, tumulti është bërë global dhe i përhershëm”, theksohet se sfida e sotme nuk është vetëm zhurma e jashtme, por një gjendje ekzistenciale e re e shpirtit njerëzor, i rrethuar dhe i kompleksuar nga një lloj trazire e pandërprerë që pengon çdo përpjekje për qëndrueshmëri, qartësi dhe lidhje të thellë me të Transcendenten.
Ky laborator ka edhe kimistin e vet: dyshimin sistematik. Kur konceptet përzihen, kur burimet nuk dallohen më, lind një mosbesim i përgjithshëm. Dhe ky mosbesim, ironikisht, shfaqet si kulmi i arsyes. Mosbesimi ekstrem është po aq dogmatik sa besimi ekstrem; të dyja janë forma të mbylljes nga kërkimi i vërtetë. Në islam, besimi (iman) dhe dijenia (‘ilm) janë binjakë; besimi pa baza të diturisë është fanatizëm, dhe dituria pa besim është nihilizëm i ftohtë. Problemi sot është se dyshimi nuk drejtohet më vetëm ndaj dogmave të huaja, por ulet si një mjegull në vetë zemrën e fesë. Njerëzit fillojnë të pyesin jo për të kuptuar më thellë, por për të shkatërruar, për të përzier edhe më shumë. Ky nuk është dyshimi i shëndetshëm i filozofëve, por një patologji sociale e mendjes. Pejgamberi (paqja dhe bekimet e Allahut qofshin mbi të) tha: *“Do të shpëtojë ai që është musliman dhe ka ushqim të mjaftueshëm për jetesën e tij dhe me të cilin All-llahu e ka bërë të kënaqur” (Tirmizi). Kënaqësia (kana’ah) këtu nuk është pasivitet, por një gjendje e brendshme e qetësisë që vjen nga pranimi i pozitës së njeriut në univers, e cila bën të mundur kërkimin e sinqertë pa ankth ekzistencial. Ndotja e ideve shkatërron këtë kana’ah dhe na lë në një gjendje përherë të trazuar dhe të dyshueshme.
Cila është mënyra e shërimit? Në mendimin islamik, koncepti i “Ihsan”’it – të adhurosh Zotin sikur po e sheh, edhe pse ti nuk e sheh Atë, Ai të sheh ty – ofron një çelës. Ihsan është një gjendje e lartë e vetëdijes dhe prezencës së plotë (huzur-i kalb). Është kundërveprim i përsosur ndaj mungesës së vetëdijes dhe shpërndarjes që karakterizon epokën tonë. Ai kërkon një pastërti të qëllimshme të vëmendjes. Ashtu si në namaz kërkohet pastërti fizike dhe vendi i pastër, kështu në perceptimin e së vërtetës kërkohet një pastërti mendore dhe shpirtërore. Kjo do të thotë të krijohen kufij në konsumin mendor, të kërkosh burime autentike, të kultivosh heshtjen dhe reflektimin. Blaise Pascal, e kuptonte këtë kështu: “Të gjitha telashet e njeriut vijnë nga një shkak i vetëm: nga paaftësia e tij për të qëndruar i qetë në një dhomë”. Laboratori ynë modern është e kundërta e kësaj dhome të qetë.

Në qendër të këtij laboratori të ndërtuar mbi themelet e pahijshmërisë sonë epistemike, tash rron dhe frymon një mekanizëm i ri, inteligjenca artificiale. Ajo është një arkitekt i ri i realitetit. Kur e lëmë këtë fuqi pa hije dhe pa qëllim shpirtëror të përpunojë oqeanet tona të të dhënave të ndotura – kullosa historike, polemika pa fund, teori konspiracioni dhe dituri autentike të përzier në një llum të pashpërbërë – ajo prodhon një lloj të ri simulimi të diturisë. Ky nuk është vetëm informacion i pasaktë, por informacion i shkëputur përfundimisht nga çdo burim i vetëdijshëm dhe përgjegjësie etike, i krijuar nga një mekanizëm që nuk ka as nijet (qëllim) as fitrah (natyra e brendshme). AI bëhet predikuesi kryesor i laboratorit, duke gjeneruar pa pushim tekst, imazh dhe zë që imitojnë autoritetin e alimit, thellësinë e filozofit, thjeshtësinë e udhëzimit fetar, por pa asnjë rrënjë në transhendencë. Është epifania përfundimtare e ndotjes: jo vetëm që shenjat përzihen me zhargonin, por tani prodhohen në masë nga një burim që nuk e njeh kuptimin. Në këtë kontekst, paralajmërimi i Pejgamberit (paqja dhe bekimet e Allahut qofshin mbi të) merr një rezonancë të tmerrshme: “Do të vijë koha mbi njerëzimin kur ata do të përhapin gënjeshtra dhe të cilat do të përhapen e shumëzohen…’” (Imam Ahmed). Sot, pyetja “Kush e ka thënë këtë?” humbet në një pafundësi algoritmike; “folësi” është një entitet i pashprehur, një kolektivitet i anonimizuar i të dhënave, një idhull i ri pa fytyrë dhe pa zemër, i cili megjithatë flet në të gjitha gjuhët dhe u përgjigjet të gjitha kërkesave tona. Filozofia e Martin Heideggerit për Gestell-in (kornizën) – teknologjinë si një mënyrë që njerëzimi ta shohë botën vetëm si burim për nxjerrjen e vlerës – realizohet në mënyrën më të errët: shpirti njerëzor vetë bëhet input për të prodhuar një realitet të ri të shtrembëruar, një hyper-reality (sipas Baudrillard) ku imazhi i së vërtetës zëvendëson dhe zhduk fare origjinalin.

Në këtë ambient virtual të mbushur me informata të paverifikuara dhe të gjeneruara nga AI, kushtet e ekzistencës shpirtërore bëhen jashtëzakonisht të vështira. Mbrojtja e pastërtisë fetare kërkon më shumë se besim formal; kërkon një asketizëm të ri informativ. Njeriu besimtar nuk mund të jetë konsumator pasiv i një rrjedhe të pafundme përmbajtjesh, ai duhet të bëhet një arkivist i vetëdijshëm, një filtër i palëkundur. Kjo do të thotë të kultivosh një skepticizëm të shenjtë – jo një mosbesim që të mbyll nga e Vërteta, por një parim kujdesi që kërkon gjithmonë burimin e çdo ideje që pretendon të prek shpirtin. Kur All-llahu thotë: “O besimtarë, nëse një i pandershëm ju sjell ndonjë lajm, verifikoni, që të mos i goditni njerëzit nga mosdija…” (Surja el-Huxhurat, 6), ky urdhër i drejtpërdrejtë për verifikim bëhet një parim ekzistencial për periudhën tonë. Verifikimi nuk është një çështje faktesh, por një kërkim i thellë për intencën, burimin dhe qëllimin shpirtëror. Në një botë ku çdo mendim mund të kopjohet, përshtatet dhe përhapet në sekonda, e vetmja “valë” e pastër mbetet ajo që vjen nga Burimi i Pandryshueshëm dhe që dëshmohet nga një zinxhir i pandërprerë i zemrave të ndritura. Kështu, ruajtja e pastërtisë bëhet një akt i vazhdueshëm kujtese dhe dallimi: kujtimi i asaj që vjen nga Zoti dhe Pejgamberi, dhe dallimi i kësaj nga gjithë zhurma imituese e botës. Në këtë sens, sfida e AI dhe e informacionit të paverifikuar, për të tmerruar, në fund të fundit e detyron besimtarin të kthehet me një përqendrim edhe më të madh tek thelbi i pandryshueshëm i besimit të tij, duke e lënë periferinë e kaosit në duart e atij që e krijoi atë. Sepse, siç thotë Kurani, “E vërteta është prej Zotit Tënd; pra, kurrsesi mos u bëj nga ata që dyshojnë”. (Surja el-Bekare, 147). Në laboratorin e kaosit, kjo e vërtetë nuk kërkon të konkurrojë me zhurmën, ajo kërkon vetëm të dëgjohet në heshtjen e zemrës së pastër.
Në fund, ruajtja e pastërtisë fetare në këtë kohë është një çështje e shmangies së mëkateve të dukshme. Është një arsye e madhe jete, një luftë kundër kaosit epistemik. Është të kujtosh vazhdimisht fjalët e Kur’anit: “O ju që besuat, përgjigjuni All-llahut dhe të Dërguarit kur ju thërret për diçka që ju ngjall jetën” (Surja el-Enfal, 24). Kjo “ngjallje” është kundërpesha e amullisë shpirtërore që sjell ndotja e ideve. Kërkohet një rikthim vullnetar ndaj thjeshtësisë esenciale të “Tevhid-it: një zë një dritë, një burim një rrugë. Në laboratorin e kaosit, besimtari duhet të jetë si hënë në qiellin e turbullt. Ai nuk e ndryshon natyrën e vet të ndritshme, edhe pse retë përpiqen ta mbulojnë. Detyra e tij nuk është të përzihet me të gjitha lëngjet, por të qëndrojë i pastër në vetvete, duke e ditur se, përfundimisht, vetëm ajo që vjen nga Zoti është e vërteta qetësuese. “O Pejgamber! Allahu të mjafton ty dhe besimtarëve që të pasojnë” (Surja el-Enfal, 64). Kjo përgjigje mbetet si një freski dhe një fshehtësi në zemër, ndërsa sfida është a jemi të gatshëm ta lëmë laboratorin e zhurmës dhe të hyjmë në dhomën e heshtjes, ku flitet gjuha e Të Vërtetës?

MARKETING