Anatomia e Intrigës: Kur ndërgjegjja e sëmurë helmon kolektivitetin

Shkruan: Prof. Dr. Metin Izeti

Që nga agimet e mendimit filozofik, njeriu është parë si një qenie e dyzuar: i aftë për dritën më të lartë të arsyes dhe për errësirën më të thellë të makiavelizmit. Kur marrim në shqyrtim aktin e thurjes së intrigave me qëllim dëmtimin e tjetrit – veçanërisht kur ky dëm tejkalon individin dhe infekton sferën kolektive – ne nuk jemi vetem përpara një thyerjeje morale. Ne jemi përpara një krize ekzistenciale dhe ontologjike, ku intriga pushon së qeni një mjet i thjeshtë egoizmi dhe kthehet në një thikë pas shpine për vetë strukturën e shoqërisë.
Nga pikëpamja filozofike, intriga është një formë e “sëmundjes së të vërtetës”. Intriga është gënjeshtër; ajo është një arkitekturë komplekse e ndërtuar mbi gjysmë-të vërteta, manipulime dhe hije. Në terma sartrianë, intriganti vepron në keqbesim (mauvaise foi). Ai nuk ka guximin ta përballë tjetrin në një terren të hapur ekzistencial, prandaj krijon një realitet të rremë – një simulakër – për të rrëzuar tjetrin pa u vënë re.
Kur qëllimi i vetëm është t’i bëhet keq dikujt, intriga zbulon një zbrazëti të madhe brenda autorit të saj. Ajo buron nga resentismenti (si do të thoshte Nietzsche) – një përzierje e helmatosur e xhelozisë, pafuqisë dhe dëshirës për të parë tjetrin të rënë, jo sepse intriguesi ngrihet lart, por sepse niveli i tjetrit ulet në mjerimin e tij.
Rreziku i vërtetë filozofik dhe social shfaqet kur kjo lojë intrigash reflektohet në çështjet kolektive. Askush nuk është një ishull i mbrojtur. Kur intriga godet një individ brenda një komuniteti, institucioni apo shoqërie, ajo dëmton indin që i mban njerëzit bashkë: besimin.
“Nëse shkatërrohet besimi, shoqëria pushon së qeni një organizëm i gjallë dhe kthehet në një arenë gladiatorësh ku secili sheh te tjetri një armik potencial.”
— Immanuel Kant (mbi parimin e rëndësisë së të vërtetës si detyrë absolute)
Kur intriga hyn në sferën kolektive, ndodhin tri transformime të rrezikshme:
1. Helmimi i ambientit: E vërteta bëhet relative. Njerëzit fillojnë të dyshojnë te njëri-tjetri, duke krijuar një klimë paranoje kolektive ku bashkëpunimi bëhet i pamundur.
2. Paraliza e progresit: Në vend që energjia e kolektivit të shkojë drejt krijimit, zhvillimit dhe të mirës së përbashkët, ajo shpenzohet për mbrojtje, thashetheme dhe dëshifrim të agjendave të fshehëta.
3. Kompromisi i drejtësisë: Kur vendimet kolektive merren mbi bazën e intrigave dhe jo të meritës apo të vërtetës, institucionet korrozohen nga brenda. Kjo çon në atë që grekët e vjetër e quanin anarki ose stasis – një gjendje lufte e ftohtë civile brenda të njëjtit trup social.
Filozofi Emmanuel Levinas argumentonte se etika lind në momentin kur ne shohim fytyrën e “Tjetrit” dhe kuptojmë se jemi përgjegjës për të. Intriga është mohimi total i kësaj etike. Përmes intrigës, Tjetri zhvishet nga njerëzishmëria e tij; ai kthehet në një objekt që duhet manipuluar ose shkatërruar për përfitime personale.
Kur kjo mendësi infekton çështjet kolektive, pasojat janë katastrofike. Historia është e mbushur me raste ku intriga politike, oborrtare apo sociale ka shembur perandori, ka shkatërruar komunitete të tëra dhe ka çuar në dënimin e të pafajshmëve (kujtojmë këtu fatin e Sokratit apo gjyqet e shtatëzënave në Salemi).
Të bësh intrigë do të thotë të zgjedhësh të jetosh në hije. Është një pranim i nënvetëdijshëm i pafuqisë për të ndërtuar diçka me vlerë përmes dritës dhe meritës.
Nëse duam që çështjet tona kolektive të lulëzojnë, shoqëria duhet të zhvillojë një sistem imunitar ndaj intrigantëve. Ky sistem nuk ndërtohet me të njëjtat mjete, por me transparencë radikale, me kërkesën e palëkundur për llogaridhënie dhe me guximin qytetar për të thënë të vërtetën në sy. Sepse, siç thoshte edhe Hannah Arendt, në sferën publike, të folurit e së vërtetës nuk është thjesht një virtyt moral, është akti më suprem i lirisë dhe i mbijetesës së përbashkët. Shoqëria që toleron intrigën si mjet suksesi, ka nënshkruar tashmë dënimin e vet me vdekje kulturore dhe morale.

MARKETING