Reflektime filozofike nga Kurani dhe Syneti si dritë për shpëtimin e njeriut nga ankthi i brengës

Shkruan: Prof. Dr. Metin Izeti

Njeriu i epokës moderne, përkundër zhvillimit të jashtëzakonshëm teknologjik dhe përparimit material, duket se jeton më i brengosur se kurrë më parë. Në konceptin e shoqërisë perëndimore post-moderne, ku ka begati, standard të lartë dhe jetë luksoze, njeriu është i pakënaqur dhe pa lumturi. Studiues si Noah Harari vënë në dyshim nëse njerëzimi ka qenë më i lumtur në epokën e mesjetës apo në atë post-moderne, duke nxjerrë në pah një paradoks shqetësues: sa më shumë zotërojmë botën materiale, aq më pak zotërojmë veten.
Çfarë e brengos njeriun modern? Është pikërisht humbja e qendrës shpirtërore, zbrazëtia ekzistenciale që krijohet kur jeta reduktohet në konsum dhe kënaqësi të çastit. Filozofi gjerman Nietzsche, duke analizuar historinë e njerëzimit, vinte në dukje se njerëzimi ka ecur dhe ka evoluar mbrapsht, duke sugjeruar nevojën për një fillim të ri. Por ku gjendet ky fillim i ri? Përgjigja, nga perspektiva islame, nuk gjendet përtej njeriut, por në kthimin te vetvetja e tij origjinale (fitrah) dhe te Krijuesi i tij.
Kurani na mëson se jeta e kësaj bote është e mbushur me sprova dhe brenga, por këto nuk janë të pakuptimta. Allahu i Lartësuar thotë:

وَلَنَبْلُوَنَّكُم بِشَيْءٍ مِّنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ ۗ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ

“Ne do t’ju sprovojmë me ndonjë frikë, uri, me ndonjë humbje nga pasuria, jeta dhe frutat; por ti përgëzoji të durueshmit” (El-Bekare, 155)

Ky ajet zbulon një të vërtetë të thellë: brengat nuk janë rastësi, por pjesë e një plani hyjnor që na drejton drejt pjekurisë shpirtërore. Njeriu modern, nga ana tjetër, i trajton brengat si diçka që duhet eliminuar përmes konsumit të pandërprerë, duke rënë në një grackë edhe më të madhe. Síç vërehet në analizat sociologjike, në botën perëndimore kemi të bëjmë me “dekadencë dhe zhdukje të shtresave të shoqërisë”, ku familja sakrifikohet për karrierë dhe marrëdhëniet njerëzore humbin kuptimin e tyre.
Njeriu postmodern mundohet ta mbushë zbrazëtinë e tij me gjithçka, përveç asaj që i duhet vërtet. Rënia e natalitetit, rritja e divorceve dhe frika nga angazhimi janë simptoma të një sëmundjeje më të thellë shpirtërore. Kur njeriu humb lidhjen me përjetësinë, ai mundohet të jetojë në një të tashme të pafund, duke shmangur çdo përgjegjësi që e kujton për kufijtë e tij njerëzor.
Këtu ndërhyjnë mësimet islame me një vizion radikalisht ndryshe. Muhamedi (paqja dhe bekimet e Allahut qofshin mbi të) ka thënë:

عَجَبًا لِأَمْرِ الْمُؤْمِنِ إِنَّ أَمْرَهُ كُلَّهُ لَهُ خَيْرٌ وَلَيْسَ ذَاكَ لِأَحَدٍ إِلَّا لِلْمُؤْمِنِ إِنْ أَصَابَتْهُ سَرَّاءُ شَكَرَ فَكَانَ خَيْرًا لَهُ وَإِنْ أَصَابَتْهُ ضَرَّاءُ صَبَرَ فَكَانَ خَيْرًا لَهُ

“Çuditërisht është çështja e besimtarit, e tërë çështja e tij është mirësi (për të), dhe kjo nuk është për askë tjetër përveç besimtarit. Nëse e gëzon diçka, ai falënderon (Allahun) dhe kjo është mirësi për të; e nëse e godet e keqja, ai bën sabër (qëndresë) dhe kjo është mirësi për të.” (Muslimi)
Ky hadith përmban një filozofi të tërë jetësore: lumturia nuk qëndron në mungesën e brengave, por në qëndresën ndaj tyre. Ajo çka e bën njeriun modern të vuajë është pikërisht mungesa e kuptimit që i jep vuajtjes. Kur vuajtja ka kuptim, ajo shndërrohet në mjet pastrimi dhe ngritjeje shpirtërore.
Kurani ofron disa rrugë konkrete për tejkalimin e brengave, të cilat janë më të thella se çdo terapi moderne:

Së pari, njohja e natyrës së kësaj bote. Allahu thotë:

وَمَا هَٰذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ ۚ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ ۚ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ

“Jeta e kësaj bote nuk është tjetër veçse lojë dhe dëfrim; e bota tjetër (Ahireti) është jeta e vërtetë, ah sikur ta dinin!” (El-Ankebut, 64)

Ky ajet na çliron nga pritshmëria joreale se kjo botë mund të na japë lumturi të përhershme. Njeriu modern vuan pikërisht sepse pret nga kjo botë atë që ajo nuk mund ta japë.

Së dyti, lidhja me Kuranin si burim qetësie:

الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكْرِ اللَّهِ ۗ أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ

“Ata që besuan dhe zemrat e tyre qetësohen me përmendjen e Allahut; vetëm me përmendjen e Allahut qetësohen zemrat!” (Er-Ra’d, 28)
Në epokën e zhurmës së pandërprerë, ku njeriu bombardohet me informacione dhe stimuj, qetësia e vërtetë gjendet vetëm në përmendjen e Zotit. Ky realitet nuk është vetëm një frazë fetare, por edhe një realitet psikologjik: zemra e njeriut ka nevojë për një qendër të përjetshme, dhe ajo qendër mund të jetë vetëm Krijuesi.

Së treti, durimi dhe këmbëngulja për të mirën. Pejgamberi (paqja qoftë mbi të) na mëson:

إِنَّمَا الْعِلْمُ بِالتَّعَلُّمِ وَالْحِلْمُ بِالتَّحَلُّمِ مَنْ يَتَحَرَّ الْخَيْرَ يُعْطَهُ وَمَنْ يَتَّقِ الشَّرَّ يُوقَهُ

“Dija arrihet me të mësuar, e butësia (hilmi) është me qëndresë në butësi. Kush përpiqet për të mirë, i jepet ajo; dhe kush ruhet nga e keqja, është I mbrojtur”. Kjo tregon se virtytet nuk janë të lindura, por fitohen përmes përpjekjes së vazhdueshme.
Një nga kontributet më të mëdha të Islamit në trajtimin e brengave moderne është zhvendosja e fokusit nga zotërimi në qenie, nga kam në jam. Njeriu modern mat vlerën e vet me atë që zotëron, dhe për këtë shkak është gjithmonë i brengosur sepse gjithmonë ka dikush që zotëron më shumë. Pejgamberi (paqja qoftë mbi të) na paralajmëron:

انْظُرُوا إِلَى مَنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَا تَنْظُرُوا إِلَى مَنْ هُوَ فَوْقَكُمْ فَهُوَ أَجْدَرُ أَنْ لَا تَزْدَرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ

“Shikoni ata që janë më poshtë jush, e mos shikoni ata që janë më lart jush; kjo është më e përshtatshme që të mos i nënvleftësoni dhuntitë e Allahut” (Buhariu).
Ky hadith përmban një filozofi të tërë ekonomike dhe psikologjike: lumturia nuk vjen nga krahasimi me ata që kanë më shumë, por nga vlerësimi i asaj që kemi. Në një shoqëri që nxit krahasimin e pandërprerë përmes mediave sociale, ky mësim bëhet edhe më aktual.
Brengat e njeriut modern nuk janë të pazgjidhshme, por zgjidhja e tyre kërkon një ndryshim rrënjësor të perspektivës. Njeriu postmodern mundohet ta gjejë lumturinë aty ku ajo nuk mund të gjendet – në konsum, në karrierë, në kënaqësi të çastit. Kurani dhe Syneti na ofrojnë një rrugë tjetër: rrugën e njohjes së vetvetes dhe të Krijuesit, rrugën e ekuilibrit midis trupit dhe shpirtit, midis kësaj bote dhe botës tjetër.
Síç thotë Allahu në Kuran:

مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً ۖ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

“Kush bën vepra të mira, qoftë mashkull ose femër, duke qenë besimtar, Ne do t’i japim atij jetë të mirë (në këtë botë) dhe do t’i japim shpërblim më të mirë nga ajo që kanë vepruar” (En-Nahl, 97)
“Jeta e mirë” (الْحَيَاةَ الطَّيِّبَةَ) për të cilën flet ky ajet nuk është jeta pa brenga, por jeta me kuptim – jeta ku brengat shndërrohen në mundësi për rritje shpirtërore, ku vuajtja ka peshë dhe ku gëzimi ka përjetësi. Ky është mesazhi i përjetshëm i fesë për njeriun e çdo kohe, veçanërisht për njeriun e kohës sonë, të lodhur nga kërkimi i kotë dhe i etur për ujin e pastër të zemrës.
Fjala e Zotit në Kur’an fisnik, kur premton “jetën e mirë” për atë që bën vepra të mira, qoftë mashkull apo femër, dhe ka besim, na fton të rimendojmë vetë kuptimin e lumturisë. Në një botë që e mat lumturinë me sasinë e kënaqësive dhe mungesën e problemeve, ky koncept hyjnor vjen si një revolucion i qetë, por thelbësor. Ai na thotë se lumturia e vërtetë nuk është periferi pa stuhi, por anije e ndërtuar mirë, e aftë t’i ballafaqojë valët dhe ta gjejë veriun edhe në errësirë.
Kur themi se brengat shndërrohen në mundësi për rritje shpirtërore, flitet për një proces që mund ta quajmë alkimi shpirtërore. Në këtë këndvështrim, dhimbja, humbja dhe sfida nuk janë ndëshkime apo gabime të fatit, por mjete edukimi. Ato janë si zjarri që pastron arin nga papastërtitë.
Njeriut që jeton “jetën e mirë”, çdo pengesë i kthehet në një mundësi për t’u kthyer kah Zoti, për të forcuar qëndresën (sabrin), për të ushqyer mirënjohjen (shukrin) edhe në vështirësi, dhe për të zbuluar forcën e tij të brendshme që nuk do ta njihte kurrë në rehatinë e përjetshme. Është momenti kur besimtari e kupton se “pas çdo vështirësie vjen lehtësimi” (Kur’an, 94:5-6) dhe se ajo vështirësi është pikërisht shkalla që e ngriti një shkallë më lart.
Vuajtja ka peshë sepse nuk është e kotë. Në kuadrin e fesë, vuajtja bëhet investim për të ardhmen. Ajo është një shënim në librin e veprave që pret shpërblimin në ahiret, por ajo është gjithashtu një pastrim në këtë botë. Muhamedi (paqja qoftë mbi të) ka thënë se asnjë bela nuk e godet besimtarin, qoftë edhe një gjëmb, pa ia ngritur atij shkallët dhe pa ia falur mëkatet. Pra, vuajtja merr kuptimin e një çmimi që paguhet për një status më të lartë.
Nga ana tjetër, gëzimi në këtë jetë ka përjetësi. Çfarë do të thotë kjo? Do të thotë se gëzimi që vjen nga një moment lidhjeje me Zotin, nga një namaz i sinqertë, nga një ndihmë e dhënë fshehurazi, nga leximi i Kuranit në agim – ky gëzim nuk është thjesht një ndjesi kimike në tru që avullon pas disa orësh. Ai lë gjurmë në shpirt, ndërton një burim drite që na mban të ngrohtë në ditët më të ftohta. Ai gëzim lidhet me Krijuesin e përjetshëm, prandaj merr një cilësi të përjetësisë. Ndërsa gëzimi i kësaj bote, i shkëputur nga ky burim, shpesh shuhet po aq shpejt sa ndizet, duke lënë pas një zbrazëti edhe më të madhe.
Dhe ja ku vijmë te pika më prekëse: njeriu i kohës sonë. Ai është i lodhur nga kërkimi i kotë. Kjo lodhje është një fenomen global. Jemi të lodhur nga grumbullimi i gjërave që nuk na mbushin shpirtin, nga suksesi që nuk na jep paqe, nga liritë që na kanë lidhur me zinxhirë në vetvete. Njeriu modern ka arritur të zbusë motin, të fluturojë në qiell, të komunikojë në çast, por shpesh e ka më të vështirë se kurrë të komunikojë me veten dhe të gjejë qetësi në zemrën e tij.
Prandaj, ai është “i etur për ujin e pastër të zemrës”. Pas gjithë zhurmës dhe dritave vezulluese, ka një etje të thellë për autenticitet, për qetësi, për një pikë referimi të palëkundshme. Dhe feja i ofron pikërisht këtë: jo një arratisje nga realiteti, por një mënyrë për ta përballuar atë me dinjitet dhe kuptim. Ajo i thotë: “Lodhja jote nuk është e kotë, etja jote ka një burim. Ajo që kërkon ti nuk është rehatia, por qetësia që vjen nga të qenit në vendin tënd, nën hijen e Kënaqësisë së Zotit”.
“Jeta e mirë”, pra, është jeta në të cilën zemra gjen shtëpinë e saj. Është jeta ku ekzistenca njerëzore nuk ndihet më si një copë letre e hedhur në erë, por si një hark i tërë, me fillim dhe mbarim, me sprova që e fisnikërojnë dhe me shpresë që e ndriçon. Është ajo jetë ku njeriu, edhe duke qarë, e di pse qan dhe kush ia fshin lotët edhe duke u gëzuar, e di se kujt t’i jetë mirënjohës. Dhe ky, me të vërtetë, është mesazhi i përjetshëm që i ofron njeriut të të gjitha kohërave çelësin e lumturisë së vërtetë.

MARKETING