` . Shën Sofia e Konstantinopojës dhe xhamia (muze) e Stambollit - TV SHENJA

Shën Sofia e Konstantinopojës dhe xhamia (muze) e Stambollit

“Prej 1 qershorit të vitit 1453 Sulltan Mehmeti II [El-Fatih] e ktheu në xhami, nuk e rrëmbeu, ia shiti Patriarkana pa asnjë detyrim e shtrëngesë” – thotë Umberto Eco, “e bleu nga pasuria e tij personale duke e lënë pas vdekjes si pasuri vakëfi (fondacioni)”.

Shkruan: Hajrudin S. MUJA, Nju-Jork

Muajin e kaluar presidenti i Turqisë Erdogan nënshkroi dekretin për të ndryshuar statusin e objektit të Shën Sofisë në xhami, gjë që shkaktoi reagime të shumta nga organizatat e ndryshme, gjoja “për mbrojtjen e objekteve fetare”. Shumica prej tyre pa pasur asnjë njohuri në lidhje me të kaluarën e saj ,përfshirë edhe vetë Papa Françeskun, i cili në fjalimin e të dielës në Sheshin e Shën Pjetrit vajtoi për të: “O Jezu Krisht, ç’ankth dhe vuajtje pësuam!”, pa çka se duhej ta dinte që osmanët u përkujdesën për të dhe e ruajtën të paprekur ndryshe nga paraardhësit kryqtarë që e përdhosën në mënyrën më të vrazhdë pa iu dhimbsur fare. Në mendimin e Umberto Eco-s kthimi i Shën Sofisë në xhami nuk është tjetër, veçse “kthim i pronës te i zoti”.

Në Prishtinë u protestua kundër ndërtimit të xhamisë, tetë vite nga vendosja e gurthemelit të saj dhe njëzet të tjera nga zvarritja e lejes! E habitshme apo jo? Nuk u protestua për skandalin e 27 milionëve të pasurisë së “Telekomit”, as për kishën “Sveti Nikolla” në oborr të Universitetit, as për shembjen e shkollës “Xhevdet Doda”, as për vjelljet e pushtetarëve, as për papunësinë, as për varfërinë, as për ndotjen, as kundër moteleve “bordello”, as kundër qendrave degjeneruese, as kundër klubeve striptiste, as kundër shkëmbimit të territoreve, nuk u protestua për 1001 hallet e popullit, por gjenden “hyzmeqarë” të protestojnë kundër ndërtimit të xhamisë!? Janë pikërisht disa “patriotë” analfabetë, të cilët arrijnë të manipulojnë shumë njerëz në emër të “shqiptarisë”.

Derisa në qendrat e mëdha botërore jo vetëm që nuk protestojnë, por edhe ndihmojnë ndërtimin e xhamive, në Kosovë me mbi 90% popullsi muslimane organizohen protesta, pavarësisht se kanë qenë, janë e do të jenë të dështuara. Kur ndodhë kështu në mes të Prishtinës, ç’kërkojmë në “brinjat” e egra që na rrethojnë, në autobusët që nisen për Beograd e Athinë? Por, unë nuk e kam aty muhabetin. Këto pjesë informacioni, të shpërndara nëpër gazeta e portale, janë të njohura për të gjithë dhe nuk dua të merrem me to. Por, dua vetëm të rendis disa të dhëna interesante për Shën Sofinë, që lexuesi të gjykojë pastaj si të dëshirojë vetë.

Shën Sofia si kishë

Për t’i dhënë një pasqyrë fare të shkurtër, Shën Sofia [në latinisht quhej “Sancta Sophia”, “Hagia Sophia”, kurse në turqisht “Ayasofia”], më e famshmja bazilikë bizantine në Konstantinopojë, u ndërtua, me urdhër të perandorit romak Justinian, nga Antemi i Tralës dhe nga Isidori i Miletit mbi vendndodhjen e një kishe të shekullit IV të djegur e të shkatërruar shumë herë. U ndërtua në përmasën prej 82 metrash gjatësi, 73 m. gjerësi dhe 55 m. lartësi, gjatë viteve 532-537. U bë madhështore e impozante, e ndërtuar me material të sjellë nga të gjitha viset e Perandorisë Bizantine. Për njëmijë vite qëndroi si katedralja më e madhe e botës, për ta humbur “bajrakun” kur u ndërtua Katedralja e Madhe e Seviljes në vitin1520. Shërbeu si katedrale ortodokse dhe seli e Patriarkut të Kostandinopojës me një ndërprerje ndërmjet viteve 1204 dhe 1261, kur e morën katolikët në kryqëzatën e katërt. Prej 1 qershorit të vitit 1453 Sulltan Mehmeti II [El-Fatih] e ktheu në xhami, nuk e rrëmbeu, ia shiti Patriarkana pa asnjë detyrim e shtrëngesë – thotë Umberto Eco, e bleu nga pasuria e tij personale duke e lënë pas vdekjes si pasuri vakëfi (fondacioni). Ajo edhe më tej mbeti vend pelegrinazhi për të krishterët. Vetë Papa bëri lutjet aty më 1967 [Owen Chadwick: 1995, f. 108].

Duke qenë “yll orientues” për Islamin gjatë 479 viteve, natyrisht që i mbetën gjurmët e veta, por asgjë në brendësi nuk u deformua. Mozaikët që përbënin ‘ndalesat’ e muslimanëve u mbuluan (me bojë, pa u dëmtuar fare). U vendosën disa shtesa elegante, një “minber”, një “mihrab”, një mbishkrim “Në emrin e Zotit Mëshirues Mëshirbërës”, në mure u varën emri “Allah”, “Muhamed” dhe emrat e katër halifeve të parë [O’Shea: 2006, f. 6-7]. Një vizitor i rastit pati shkruar “Shën Sofia qëndron përballë godinave të tjera me hijeshi të ngjashme, me fytyrë të zbehtë të Krishtit, gjithnjë të dukshme në murinet e saj; e krishterë në shpirt, por tani dedikuar Madhështisë së Allahut dhe profetit të Tij” [Hichens: 1913, f. 232].

Funksionoi si e tillë deri më 24 nëntor 1934, kur me vendimin e Gjykatës së Lartë Administrative të qeverisë republikane të Qemal Ataturkut u kthye në muze, si një akt i shekullarizimit që nuk erdhi në shprehje në Kordovë [Chadwick: 1995, f. 108]. Nuk erdhi në shprehje as për 329 xhamitë, faltoret, teqetë, tyrbet dhe monumentet e tjera kulturore që u shndërruan në kisha në Ballkan [Maksudoglu: 2017]. Në vazhdimësi qe vend pelegrinazhi për të krishterët, madje edhe në kohën kur ishte xhami – muze. Vetë Papa bëri lutjet aty më 1967 [Chadwick: 1995, f. 108].

  1. C. A. Scott [“Ulfilas – ApostleofGoths”, f. 121], duke diskutuar për arianët unitarianë të cilët kishin përhapur “dritën e besimit tek gotët dhe u kishte sjellë atyre një mënyrë të re jetese, që rezultoi në një përparim të dukshëm kulturor”, thotë se tempulli “Shën Sofia” ishte i tyre përgjatë tre shekujve, deri në kohën e Theodosiusit, i cili ushtroi dhunë mbi to dhe “tempulli u uzurpua nga trinitarët”, të cilët heretiku Ulfilas i quante “të pazotë”!

Është thënë se tempulli u ndërtua si tribut i “urtësisë së shenjtë”, por një legjendë e përfolur për një kohë të gjatë e lidhë me një grua me emrin Sofia ose Sapientia, që ishte nënë e tri vajzave: Fides, Spes dhe Caritas të moshave 9, 10 dhe 12 vjeç ose 8, 10 dhe 11 vjeç [Viragine: 2018, 1: 185]. Këta u inkurajuan nga nëna dhe u martirizuan në Romë [Wasyliw: 2008, f. . 55]. Është paralelizuar edhe në kishën lindore me emrat e tyre grekë: Agape, Chionia dhe Irena. Duket sikur është një legjendë e sajuar nga shekulli VI ose e rimodeluar për ndonjë kult më të vjetër, siç bie fjala për Shën Bassa, që kishte tre djem, një nënë e devotshme që i shpuri të tre në martirizim [Ruinart: 1859, f. 424-426].

Sidoqoftë, kjo ishte ndërtesa më e jashtëzakonshme e botës në antikitetin e vonë me strukturë e madhështi të pafundme, me mermerin më të bukur, me mozaikët më të veçantë dhe me kolonat më të admirueshme [Thomas& Chesworth: 2014/VI, f. 501, 505]. Salla e madhe me një lartësi të paparë – thoshte Procopius – nuk mund të krahasohej me asnjë tjetër të asaj bote: “Duket sikur nuk po peshon mbi murin e fortë, por po e mbulon gjithë këtë hapësirë, sikur po vjen pezull nga parajsa”. Vizitor të rastit nuk gjenin fjalë për ta përshkruar. Një i tillë, i quajtur Palë, i përshkruante kubat e zbukuruara me ar në formë mozaiku, sa njeriu vështirë mund t’i shikonte nga rrezatimi i fortë! Ishte pikërisht bukuria liturgjike e saj që e konvertoi Rusinë në ortodoksi, pas një misioni nga Kievi që e vizitoi në shekullin X dhe kur u kthyen më pas u shpjeguan: “Ne nuk e dinim nëse ishim në parajsë apo në tokë. Në tokë nuk ka madhështi e bukuri të tillë dhe tani jemi në humbje për arsye se nuk dimë si ta përshkruajmë. Ne vetëm e dimë se atje jeton Zoti në mesin e njerëzve”.

Përgjatë shekujve të konvertimit të Konstantinopojës në Krishterim, nga viti 312 Konstantinopoja ishte bërë arsenal i fesë. Ishin sjellë shumë relikte të krishtera, nga grimcat e asaj buke që Krishti kishte ngopur 5000 njerëzit e shkretëtirës, të kryqit me të cilën qenë kryqëzuar dy hajdutët anash Jezusit, nga kutia që përmbante pomadën (kremin) me të cilin Maria Magdalenë i kishte vajosur këmbët Jezusit, deri te sqepari me të cilin Noah kishte ndërtuar anijen, nga guri të cilit Mojsiu i kishte rënë me “shkopin Magjik” dhe kishin rrjedhur katër burime në shkretëtirë, deri te veshjet e Virgjëreshës Mari, e madje edhe një fragment nga kryqi origjinal i derdhur në bronz. Kisha e madhe e Shën Sofisë ishte mbushur me relikte të shenjta, shumica e kryqeve të vërteta, të cilat perandori Herakli i kishte marrë nga persianët pak para se muslimanët ta pushtonin Palestinën [Chejne: 1989, f. 110-120].

Bëhet fjalë edhe për një letër që Perandori AlexisComnenus i kishte shkruar në vitin 1095 Kont Robertit: “Ju do të gjeni më shumë prej tyre në Konstantinopojë sesa në gjithë botën, vetëm thesari i Basilikës, do të ishte i mjaftueshëm për të furnizuar të gjitha kishat e krishterimit dhe furnizimet e të gjitha kishave tjera së bashku nuk do të arrijnë vlerën e Shën Sofisë, pasuria e së cilës nuk mund të krahasohet as me tempullin e Solomonit” [Chejne: 1989, f. 110-120].

Natyrisht, ishte një tempull i cili fizikisht qëndronte në një qytet të madh të botës, që konsiderohej si një “Qytet i Shenjtë”, të cilin e përmendë Shën Gjoni si: “qyteti i ri i Jerusalemit më i vlefshëm se vetë Jerusalemi” [Barkai: 1984]. Thuhet se u ndërtua në rrënojat e qytetit të vjetër grek Byzantion [The Oxford Dictionary, 1991], prej nga e mori emrin Perandoria Bizantine dhe ku për nder të perandorit Konstantin u emërua Kostantinopol dhe u bë qendër e Perandorisë nga viti 324. Qyteti ishte në formë trekëndëshi, dy anët e të cilit përballeshin me detin dhe atë e rrethonte një mur shtatë kilometra i gjatë, pesë metra i gjerë dhe njëzet metra i lartë [Asbridge: 2004, f. 107]. Brenda u ndërtuan pallate, arena kuajsh, ndërtesa qeveritare, rrugë të gjata e të gjera, kisha, etj. Gjatë revoltës së vitit 532 thuhet se qendra e qytetit u dogj [Hofman: 1999; Necipoglu: 2005]. Për ta shuar revoltën, Justiniani I (527-565) vrau së paku 30.000 njerëz!? Qyteti u rimëkëmb sërish. Aty ekzistonte edhe një “xhami e saracenëve” për shërbim të diplomatëve të ardhur, tregtarëve ose të burgosurve të luftës. Këtë e shënon Kostandin Porphyrogeni që e quan “Magisdion”, fjalë e derivuar nga arabishtja “Masjid” ose “Mosque” [Fletcher: 2003].

Historiani grek Johan Cinnamus (1143-1203), sekretari perandorak i perandorit Manueli I raporton se gjatë vizitës së sulltanit selxhuk Kiliç Arslanit II në Kostandinopojë, edhe pse me urdhrin e Perandorit, patriarku i Kostandinopojës argumentoi se atij nuk duhej t’i lejohej të hynte në “Shën Sofi” për shkak se ai ishte “njeri i papastër” (andresasebeis). Një tërmet i madh që ra vonë atë natë u interpretua si zemërim hyjnor, që i dha përkrahje mendimit të patriarkut. Popullata u deklarua se kërkesa e Perandorit ishte e kundërta e dëshirës së Zotit, ndërsa Perandori Emanuel u detyrua të largohej [Thomas& Mallett: 2013, V].

Pavarësisht konflikteve të herëpashershme ndërmjet Krishterimit dhe Islamit, dokumentet flasin për preferencën e bizantinëve në fqinjësi me muslimanët, me të cilët kishin pasur familjaritet e respekt përgjatë shekujsh, sidomos pas shpërthimeve të luftërave të shenjta: “Ne duhet të jetojmë në relacione vëllezërish, edhe pse dallohemi në veshje, zakone e religjion”– i kishte shkruar Patriarku i Kostandinopojës njëherë kalifit në Bagdad. Pati periudha të gjata të paqes dhe bashkëpunimit, të tolerancës dhe mirëqenies, përfshirë edhe bashkëpunimin me qendra të mëdha të kulturës, Kordovës Umiade, Toledos së Krishterë, Palermos Normane dhe Konstantinopojës Osmane [O’Shea: 2006, f. 8-9].

Për kryqtarët ky qytet nuk ishte aq i mrekullueshëm, sidomos pas shkatërrimit që i bënë: “Konstantinopoli është arrogant në pasuri, i pabesë në praktika, i korruptuar në fe”, deklaroi kryqtari Odo de Deuil. Ky ishte një pjesëtar i Kryqëzatës së Katërt të vitit 1204, kur Kostandinopoja u sulmua egërsisht, kurse Shën Sofijau plaçkit dhe u çnderua, u përdhos froni i patriarkut si seli e shenjtë, duke vendosur brenda saj madje edhe një prostitutë të dehur nga ushtarët romakë. Kjo, pa dyshim, i krijoi edhe kushtet për hapjen e një kapitulli të ri armiqësor ndërmjet dy kishave.

Por, kishte ardhur një kohë kur Konstantinopoja nuk numëronte as 100.000 banorë. Një numër tërmetesh shkatërrimtare e shembën: ai i vitit 1347 e dëmtoi edhe “Shën Sofinë”. Kur e vizitoi Ibn Batuta, nuk gjeti aty qytet, por nja trembëdhjetë fshatra të ndara me fusha. Kur e vizitoi spanjolli Pero Tafur, gjeti madje edhe Pallatin e Perandorit dhe gjithë qytetin në një gjendje të mjerueshme me popullatën e saj se çfarë po hiqte duke jetuar në kushte të tilla. Por, në fakt, “nuk ishte edhe aq e keqe sa e meritonin, për shkak të mëkateve të tyre”. Qyteti shkrihej brenda mureve si plaku në veshjen e një të riu. Një kronik i Perandorit Gjon VI Kontakuzenos shpjegonte më 1347 se zbukurimet prej ari ishin zëvendësuar prej xhami, enët e arta i kishin shitur të gjitha për të paguar shpenzimet e luftërave civile [Crowley: 2005, f. 18-19, 27, 34-35].

 

Shën Sofia si xhami

 

Pas rënies në dorën e osmanëve, u rimëkëmb aq shpejt, sa një udhëpërshkrues kishte çfarë të raportonte: “Ne mbërritëm në qytetin madhështor të Kostandinopojës, i cili për nga situata dhe krenaria e saj, për nga bukuria dhe komoditeti parajsor, për nga numri i ndërtesave dhe tempujve që ata i quajnë xhami, është për t’u preferuar para qyteteve të Evropës. Aty perandori i turqve mban gjykatën dhe rezidencë me një perimetër prej dy miljesh” [Dunn: 1970, f. 56]. Ai përmend edhe dy xhami të bukura të Kostandinopojës, me shumë dhoma, ku “priftërinjtë e tyre” mbajnë shkollë me fëmijë të vegjël. Ndonëse mundohet t’i lidhë me “mëkatin e Sodomës”, ai në fund e pranon se “sa më shumë merresh dhe hyn në konsideratën e ‘turkut të madh’, aq më shumë do të të lindë admirimi për ta”. E njëjta është edhe me ushtrinë e tij prej 200.000 apo 300.000 ushtarësh, të cilët “janë të ndershëm e prandaj edhe fitimtarë” [Thomas & Chesworth: 2014, VI, f. 501-505].

Një tekst i rrejshëm qarkulloi para dhe pas rënies së Konstantinopojës, për të cilën pretendohej të ishte një letër e një sundimtari turk me emrin e latinizuar “Morbisanus”, që deklaronte dëshirën e tij për të nënshtruar grekët dhe për t’u hakmarrë për paraardhësin e tij Hektorin. Për një kohë të gjatë u besua si e vërtetë, por në fakt kishte qenë version i një teksti propagandues italian kundër Venedikut, i shkruar në vitin 1340, për të kundërshtuar aleancën ndërmjet Papës dhe Venedikut kundër sunduesit të Smyrna’s Umur Pasha (Umur ‘Bassanus’ ‘Morbisanus’) [Malcolm: 2019, f. 26]. Falë kësaj imagjinate dhe këtij teksti të rrejshëm, ideja e hakmarrjes trojane shpejt u përvetësua nga shkrimtarët tjerë në rrëfimet për rënien e Konstaninopojës më 1453, për ta përmendur vetëm një prej tyre, ai i rrëfimit për Sulltan Mehmetin që dhunonte gratë greke në kishën ‘HagiaSophia’ për të shpaguar dhunimin e Kasandra’s [Meserve: 2008, f. 35-37]. Por, kundër vendimit të Firences për bashkimin e kishave ishin të gjithë fisnikët e Konstantinopojës, përfshirë edhe Dukën e Madh dhe Kardinali Gergorius, për të cilin citohet të ketë thënë: “Do të preferoja që në Konstantinopojë të shoh çallmën turke në vend të kapelës së Kardinalit” [Maksudoglu: 2017, f. 151].

Ata e dinin se kjo që po realizohej ishte Dëshira e Zotit. Një profeci ishte përhapur gjashtëmbëdhjetë vjet më parë: “Një njeri, tek po gërmonte një mur të gjatë të Thrakës, gjeti një kufomë dhe pasi e pastroi dhe ia lëvizi qepallat, zbuloj një trup brenda që e skaliti në kufomë, nga i cili mori inspirimin ‘Krishti do të lindë prej Marijes Virgjëreshë dhe unë besoj në të, Biri im, do të më shohësh sërish gjatë sundimit të Irenës dhe të Konstandinit”. Çuditërisht ky profet anonim antik grek kishte predikuar jo vetëm lindjen e Krishtit, por edhe sundimin e Irenës. Kufoma dhe trupi ishin ekspozuar dhe ata që nuk besonin mund të shkonin në “Hagia Sofia” që ta shihnin vetë me sytë e tyre [Sypeck: 2006, f. 43].

Kryqtarët nuk i kishin në shenjeshtër vetëm muslimanët, por edhe të krishterët e çifutët qenë viktimë e tyre. Mjaftojnë të shihen bëmat e tyre në kishën Shën Sofija në Stamboll. Ata i dhunuan gratë dhe i konfiksuan reliktet e kishave. Një dëshmitar i Kryqëzatës së Katërt shprehu habinë për atë që pa: “Unë, Geoffrey de VilleHardouin, ushtarak i oborrit të Champagne’s, jam i sigurt se prej krijimit te Universit, plaçkitje më të shëmtuara nuk mund të dëshmohen” [Efe: 1987, f. 18].

Kur hyri Mehmetinë Stamboll në vitin 1453, me njerëzi e frikë u gjunjëzua, mori pluhurin nga toka dhe e hodhi mbi turbanin e tij si akt devotshmërie [Efe: 1987, 198]. Nuk hyri kurrë brenda Shën Sofisë për shkak të konsideratës së madhe që kishte për të. Nuk është për t’u habitur prandaj që të krishterët lokalë qëndruan në anën e osmanëve kundër kryqtarëve [Ahmed: 2001, f. 60].

* Për shkak ta natyrës së revistës, burimet janë hequr.