` . Sfida e Kosovës në zgjedhjen e Qeverisë dhe të kryetarit të Kuvendit - TV-SHENJA

Sfida e Kosovës në zgjedhjen e Qeverisë dhe të kryetarit të Kuvendit

Kur ndodh të mos zgjidhet Qeveria, Presidenti detyrohet me Kushtetutë që ta ndjekë procedurën e njëjtë për një mandatar tjetër, në mënyrë që të shteren mundësitë në Kuvend për të mos e çuar vendin në zgjedhje përsëri. Kështu, brenda dhjetë ditësh, ai e emëron kandidatin tjetër (neni 95/4). Mirëpo, dispozita kushtetuese nuk jep hollësira se kush mund të jetë “kandidat tjetër” në një situatë të tillë.

Shkruan: Ditar KABASHI, Prizren                                                                        

Kosova ka kaluar në disa turbulenca politike, kjo si rrjedhojë e interpretimeve të llojllojta të rendit kushtetues nga eksponentët politikë. E vërteta e pamohueshme është se, pothuajse çdoherë, krizat ishin pjellë e përpjekjeve për të ushtruar ndikim politik sa më të madh në jetën shtetërore. Prandaj edhe nuk mungonin orvatjet për të nxjerrë kuptime të deformuara nga legjislacioni vetëm e vetëm për t’i shërbyer këtij qëllimi. Ky modus operandi i garniturës politike në Kosovë ka bërë që të vihet në lëvizje Gjykata Kushtetuese për të qartësuar dhe zgjidhur problemet e sajuara në kontekst kushtetues.

Certifikimi i zgjedhjeve të përgjithshme i hap rrugë funksionalizimit të dy organeve të rëndësishme kushtetuese: Kuvendit, si organ legjislativ, dhe Qeverisë, si bartës i pushtetit ekzekutiv. Natyrisht, Qeveria buron nga vullneti i Kuvendit dhe formimi i saj bëhet vetëm pasi të jetë konstituuar Kuvendi me legjislaturën e re.

Ndonëse funksionalizimi i Kuvendit i paraprin zgjedhjes së Qeverisë, për shkak të periodizimit kronologjik të veprimeve politike dhe vendimeve të Gjykatës Kushtetuese, në vazhdim do të ndiqet rrjedha e tyre faktike. Për këtë arsye së pari do të bëhet fjalë për Aktgjykimin e Gjykatës përkitazi me zgjedhjen e Qeverisë, e më pas për atë të rastit të zgjedhjes së kreut të Kuvendit.

Presidenti dhe zgjedhja e Qeverisë

Në shtetet e qeverisura me sistemin parlamentar, kreu i shtetit e ka tagrin e mandatimit formal të kandidatit për pozitën e kryeministrit. Kështu është edhe në shtetet monarkike – me mbretin, por edhe në republikat – me presidentin.

Në Republikën e Kosovës, me konstituuimin e legjislaturës së dalë nga zgjedhjet e përgjithshme, Kushtetuta e ngarkon Presidentin me detyrën e konsultimit me partinë politike ose koalicionin që e ka fituar shumicën e nevojshme në Kuvend për ta formuar Qeverinë dhe – për rrjedhim – me propozimin në Kuvend të kandidatit për kryeministër (neni 95/1).

Formula e Gjykatës Kushtetuese për zgjedhjen e Qeverisë 

Verë e vitit 2014. Krahas temperaturave të larta, Kosova po përballej edhe me një krizë politike, e cila pamundësonte funksionimin e rregullt të organeve të shtetit. Interpretimet që i bëheshin Kushtetutës nga kushdo që i vinte radha dhe debatet e pafundme përkitazi me të drejtën për të zgjedhur Qeverinë, kishin ngritur dilema në diskursin publik dhe e kishin ngulfatur fort përditshmërinë kosovare, e cila zaten ishte e tretur në problemet ekonomike, sociale e politike.

Në një ambient politik ku vinin zëra nga çdo anë, Presidentja Atifete Jahjaga iu pat drejtuar Gjykatës Kushtetuese për t’u dhënë fund disa paqartësive të natyrës kushtetuese të cilat – në këndvështrimin e saj – i preknin kompetencat kushtetuese të Presidentit të Republikës në raport me procedurën e zgjedhjes së Qeverisë.

Fillimisht, duhet theksuar se Kushtetuta thotë se Presidenti i Republikës “cakton mandatarin për formimin e Qeverisë, pas propozimit të partisë politike ose të koalicionit, që përbën shumicën e Kuvendit” (neni 84/14), si dhe “Pas zgjedhjeve, Presidenti i Republikës së Kosovës i propozon Kuvendit kandidatin për Kryeministër, në konsultim me partinë politike ose koalicionin që ka fituar shumicën e nevojshme në Kuvend për të formuar Qeverinë” (neni 95/1).

Nisur nga këto dy dispozita, Presidentja i pati parashtruar një varg pyetjesh Gjykatës, ndër të cilat, kërkonte interpretimin e termit “shumicën e Kuvendit” dhe frazën “e nevojshme në Kuvend për të formuar Qeverinë“, të përmendur në tekstin kushtetues. Përgjigjet e Gjykatës do të përbënin sqarim në çështjen se kujt duhej t’ia ofronte Presidenti mandatin për kryeministër: kandidatit të partisë/koalicionit që kishte dalë i pari nga zgjedhjet apo partisë/koalicionit të formuar në Kuvend pas zgjedhjeve si rezultat i një koalicioni paszgjedhor e që mund të kishte numër më të madh të deputetëve.

Gjykata e kishte pranuar kërkesën e parashtruar nga Presidentja dhe me Aktgjykimin në rastin nr. KO103/14 (Nr.ref.:AGJ671/14), të datës 1 korrik 2014 (http://gjk-ks.org/wp-content/uploads/vendimet/KO103-14_SHQ_aktgjykim.pdf) ishte lëshuar në interpretimin e Kushtetutës.

Sipas Gjykatës, shprehja “e nevojshme për të formuar Qeverinë” nuk kishte dallim kuptimor me togfjalëshin “shumicën e Kuvendit” të Kushtetutës, ashtu që partia politike ose koalicioni mund të konsiderohet vetëm ai subjekt që ka fituar numrin më të madh të votave në zgjedhje, respektivisht numrin më të madh të vendeve në Kuvend. Së këndejmi, duke e ndërlidhur faktin se partia/koalicioni fitues i zgjedhjeve kishte përkrahjen më të madhe nga ana e votuesve, Gjykata kishte konkluduar se parti ose koalicion fitues konsiderohet vetëm partia politike ose koalicioni që është regjistruar sipas Ligjit për Zgjedhjet e Përgjithshme, që ka marrë pjesë si subjekt zgjedhor, që është përfshirë në fletëvotim të zgjedhjeve dhe –rrjedhimisht – ka fituar shumicën në Kuvend, pavarësisht nëse ka siguruar shumicën relative (më shumë se të tjerët) apo shumicën absolute (aq sa i nevojitet për ta zgjedhur Qeverinë).

Në sytë e Gjykatës mjafton që – ipso facto – një parti/koalicion të dalë e para/i pari në garën zgjedhore dhe me automatizëm i takon paraqitja e kandidatit për kryeministër. Kështu, Gjykata Kushtetuese kishte theksuar se Presidenti detyrohet që subjektit fitues të zgjedhjeve, pavarësisht diferencës së madhe ose të vogël nga partitë vijuese, t’ia kërkojë emrin e kandidatit për kryeministër. Në këtë kuptim, Presidenti duhet të drejtohet për të kërkuar emrin e kandidatit për kryeministër në adresë të partisë ose koalicionit që ka dalë i pari në zgjedhje.

Në po këtë Aktgjykim është nënvizuar fakti se nuk është në diskrecionin e Presidentit nominimi për mandatar i dikujt tjetër, përveç emrit të cilin ia ofron partia ose koalicioni fitues (shih: paragrafi 88). Domethënë, ai nuk mund t’i shmanget aprovimit të nominimit të mandatarit nga partia ose nga koalicioni, por duhet të sigurojë caktimin e tij, edhe në qoftë se nuk i pëlqen si kandidat.

Rrugëdalja në rastin e dështimit të zgjedhjes së Qeverisë

Kriteri kushtetues për formimin e Qeverisë është sigurimi i votave të shumicës absolute në Kuvend, pra të 61 deputetëve nga 120 sa janë gjithsej (neni 95/3). Mandatari për formimin e Qeverisë ka afat prej pesëmbëdhjetë ditësh që ta paraqesë përbërjen e Qeverisë së tij në Kuvend për të marrë miratimin nga deputetët. Nëse nuk e arrin këtë shifër ose në rast se subjekti politik fitues refuzon pranimin e mandatit për formimin e Qeverisë (kjo e dyta është vështirë e besueshme në praktikë, por e ruan probabilitetin teorik), atëherë mandati kthehet në duart e Presidentit.

Kur ndodh të mos zgjidhet Qeveria, Presidenti detyrohet me Kushtetutë që ta ndjekë procedurën e njëjtë për një mandatar tjetër, në mënyrë që të shteren mundësitë në Kuvend për të mos e çuar vendin në zgjedhje përsëri. Kështu, brenda dhjetë ditësh, ai e emëron kandidatin tjetër (neni 95/4). Mirëpo, dispozita kushtetuese nuk jep hollësira se kush mund të jetë “kandidat tjetër” në një situatë të tillë.

Sipas qasjes së Gjykatës Kushtetuese (Aktgjykimi në rastin nr. K0 103/14), pas konsultimeve me partitë dhe me koalicionet, Presidenti i Republikës vendos me diskrecion të plotë se cilës parti ose cilit koalicion do t’i ofrohet mandati për ta propozuar kandidatin tjetër për Kryeministër. Brenda vlerësimit të Presidentit duhet të përfshihet gjasa më e madhe e një partie a koalicioni që mund t’i sigurojë votat e nevojshme në Kuvend për formimin e Qeverisë. Këtu nuk përjashtohet mundësia që Presidenti t’i japë edhe një shans partisë ose koalicionit të parë për të propozuar një kandidat tjetër. Kjo do të thotë se Gjykata e lë të hapur çështjen se cilës parti ose cilit koalicion i duhet kaluar e drejta e propozimit të kandidatit për kryeministër herën e dytë (shih: paragrafët 90-93). Praktikisht, kjo nënkupton që roli i Presidentit në këtë rast do të jetë vendimtar, ngaqë i ka duart e lira të vendosë se kush do të jetë mandatar i radhës.

Nëse rezulton pa sukses edhe përpjekja e dytë për ta formuar Qeverinë, atëherë Presidenti i shpall zgjedhjet reja, të cilat duhet të mbahen brenda dyzet ditësh nga dita e shpalljes së tyre (neni 95/4).

Një qasje më ndryshe për problemin: mendimi mospajtues i gjyqtarit Carolan     

Gjyqtari ndërkombëtar i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Kosovës, Robert Carolan, nuk ishte pajtuar me qëndrimin e shumicës së gjyqtarëve kur e interpretuan Kushtetutën në mënyrën e shpjeguar paraprakisht. Në shkresën e tij të titulluar “Mendim mospajtues i gjyqtarit Carolan”, Nr. ref.: MM670/14, të publikuar më 1 korrik 2014, në faqen zyrtare të Gjykatës Kushtetuese(http://gjk-ks.org/wp-content/uploads/vendimet/KO103-14_SHQ.pdf.), Carolan i radhiti disa arsye se mbi cilat premisa ndërton qëndrim të dallueshëm nga kolegët e tij që e nxorën Aktgjykimin në fjalë. Në këtë aspekt, sipas gjyqtarit Carolan, për ta themeluar Qeverinë, Presidenti duhet së pari të konsultohet ose me partinë politike ose me koalicionin që e ka fituar shumicën e nevojshme në Kuvend, e jo që atë i ka fituar në zgjedhjet nacionale.

Më tej, Carolan supozon se – me gjasë – hartuesit e Kushtetutës kishin për qëllim që dy formulimet e përdorura në nenet gjegjëse të Kushtetutës, pra termi “partia politike ose koalicioni që përbën shumicën në Kuvend” dhe fjalia “partinë politike ose koalicionin që ka fituar shumicën e nevojshme në Kuvend për të formuar Qeverinë” kanë kuptim të njëjtë. Kësisoj, përpara se Presidenti të mund ta caktojë mandatarin për Kryeministër, kandidati duhet ta ketë marrë miratimin e partisë ose të koalicionit në Kuvend, që përbën shumicën e Kuvendit dhe jo të partisë politike ose të koalicionit që i ka fituar zgjedhjet.

Marrja për bazë e definimit të termit “koalicion” nga ana e Ligjit për Zgjedhjet, që ndërvar ekzistimin e koalicionit vetëm para zgjedhjeve dhe nuk e njeh atë si paszgjedhor, çoi Gjykatën në një interpretim restriktiv të këtij termi. Carolan-i pohon se “Ligji i lartcekur ka të bëjë me mbajtjen e zgjedhjeve dhe me atë se kush mund të marrë pjesë në to, e jo me procedurën e emërimit të Kryeministrit në Kuvend”.

Sa i përket veprimtarisë së Presidentit në çështjen e qëmtuar, Carolan-i evokon idenë se konsultimi i Presidentit me partinë ose koalicionin që përbën shumicën në Kuvend duhet t’i maksimizojë mundësitë që kandidati i propozuar do të miratohet në mënyrë që të shmanget shpërndarja e Kuvendit dhe zgjedhjet pasuese, të cilat munden ose jo të jenë njësoj të pasuksesshme në mundësinë e formimit të një Qeverie. Në këtë segment, duke qenë se shumica e anëtarëve të Kuvendit duhet ta zgjedhin Kryeministrin, nuk mund të paramendohet suksesi i një kandidati i cili nuk siguron mbështetjen e nevojshme në Kuvend. Gjyqtari Carolan pretendon se dështimi i zgjedhjes së Qeverisë nuk mund të ketë qenë synim i hartuesve të Kushtetutës. Prandaj i kundërshton kolegët në Gjykatë që kishin konkluduar se shprehja “ka fituar shumicën e nevojshme në Kuvend për të formuar Qeverinë” e ka kuptimin si “shumica që kishte fituar zgjedhjet e mëparshme“, kur mund të ndodhë që partia politike ose koalicioni i formuar para zgjedhjeve të mos fitojë shumicën absolute të vendeve në Kuvend, gjë që kishte ngjarë në të gjitha zgjedhjet parlamentare në Kosovë deri më 2014.

Andaj, gjyqtari ndërkombëtar përfundon se shumica e Gjykatës nuk arrin të shpjegojë se si shprehja “e nevojshme për të formuar Qeverinë” thjesht do të thotë “partia politike apo koalicioni qe ka marrë më shumë vota në zgjedhjet e mëparshme”, edhe pse për të formuar Qeverinë një grup i tillë do të kishte nevojë për miratim jo vetëm nga anëtarët e partisë së tyre politike ose koalicionit që mund të ketë qenë formuar para zgjedhjeve.

Kuvendi midis krizës dhe funksionimit:implikimi i Gjykatës Kushtetuese

Në historinë e afërt politike të Kosovës viti 2014 shquhet edhe për një krizë të karakterit kushtetues. Atë vit ishte shfaqur edhe kriza parlamentare për zgjedhjen e Kryetarit të Kuvendit dhe çështja i ishte referuar Gjykatës Kushtetuese.

Prandaj në vijim do të paraqiten disa të dhëna të ecurisë e cila prodhoi një aktgjykim kushtetues që vuri disa standarde për zgjidhjen e situatës. Gjithçka kishte zënë fill me organizimin e zgjedhjeve të përgjithshme më 8 qershor 2014. Pas certifikimit të zgjedhjeve, Presidentja e atëhershme, Atifete Jahjaga, kishte caktuar datën 17 korrik 2014 për të realizuar seancën konstituive të legjislaturës së re të Kuvendit. Seanca konstituive ka karakter të strukturimit të legjislaturës së re në Kuvend. Përndryshe, Kushtetuta përcakton që seanca konstituive duhet të mbahet brenda tridhjetë ditësh nga dita e shpalljes zyrtare të rezultateve të zgjedhjeve. Këtë seancë duhet ta ftojë Presidenti, e nëse ai nuk e fton, atëherë Kuvendi mblidhet edhe pa pjesëmarrjen e tij (neni 66/2 dhe 66/3). Gjashtë ditë para mbajtjes së seancës së paraparë, me datë 11 korrik 2014, subjektet politike LDK, AAK dhe NISMA e informuan ish-Kryetarin e Kuvendit nga legjislatura IV se deputetët e këtyre subjekteve kishin vendosur ta formonin grupin parlamentar “LDK-AAK-NISMA”. Në ditën e paracaktuar, Kuvendi mbajti seancën konstituive te kryesuar nga deputetja me e vjetër e Kuvendit, Flora Brovina, e ndihmuar nga deputetja me e re e Kuvendit, Teuta Rugova. Rendi i ditës ishte përgatitur nga ish-kryesia e Kuvendit nga legjislatura e kaluar dhe përfshinte katër pika: a) formimin e Komisionit ad hoc për verifikimin e kuorumit dhe të mandateve të deputetëve; b) dhënien e betimit të deputetëve të Kuvendit; c) njoftimin për formimin e grupeve parlamentare; dhe d) zgjedhjen e Kryetarit dhe nënkryetarëve te Kuvendit. Dy pikat e para u realizuan me sukses, por kur erdhi pika e tretë, Kryesuesja e seancës nuk pranoi ta procedonte më tej me arsyetimin se ajo e udhëhiqte mbledhjen vetëm falë moshës dhe se nuk gëzonte kompetenca formale për të iniciuar formimin e grupeve parlamentare. Sipas Brovinës, kjo përgjegjësi duhej t’i takonte Kryesisë së re të Kuvendit dhe grupet parlamentare duhej të formoheshin pas zgjedhjes së Kryetarit dhe nënkryetarëve të Kuvendit. Ajo e kapërceu pikën e tretë dhe e jetësoi pikën e fundit, duke kërkuar nga subjekti PDK që të propozonte kandidatin për Kryetar të Kuvendit dhe nga tri partitë e tjera të mëdha, po ashtu, emrat e kandidatëve për nënkryetarë. Përveç PDK-së, edhe LDK-ja propozoi kandidat për kryetar. Kur po vihej në votim kandidati i PDK-së, subjektet LDK, VV, AAK, NISMA dhe Lista Srpska e lëshuan sallën e Kuvendit, duke pamundësuar kuorumin e mbajtjes së seancës, gjë që shkaktoi mbylljen e seancës nga ana e Kryesueses deri në njoftimin e radhës me shkrim.

Megjithëse seanca konstituive zyrtarisht ishte pezulluar, subjektet politike të larguara nga salla u kthyen dhe hapën një mbledhje të re. Ata paraqitën dhe e miratuan një mocion për të zëvendësuar Kryesuesen Brovina. Pas kësaj u votua për kandidatin nga radhët e LDK-së, Isa Mustafa, i cili u zgjodh Kryetar i Kuvendit. Tërë kjo bëri që deputetët e PDK-së t’ia mësynin Gjykatës Kushtetuese për ta sfiduar kushtetutshmërinë e vendimit për zgjedhjen e Kryeparlamentarit. Në cilësinë e parashtruesit të kërkesës ishin tridhjetë deputetë, të cilët e kontestonin Vendimin Nr. 05-V-001 të Kuvendit për zgjedhjen e Kryetarit të Kuvendit, si në aspektin përmbajtjesor, ashtu edhe në atë procedural, të ndjekur gjatë seancës konstituive të Kuvendit. Meqenëse Kushtetuta përcaktonte se “Kryetari i Kuvendit propozohet nga grupi më i madh parlamentar dhe zgjidhet me shumicën e votave të të gjithë deputetëve të Kuvendit” (neni 67/2), parashtruesit kërkonin që Gjykata të sqarojë se cili konsiderohet grupi më i madh parlamentar: ai që ka fituar më së shumti vota në zgjedhjet e përgjithshme për Kuvendin apo grupimi që është formuar gjatë regjistrimit të deputetëve? Thënë shkurt, ata donin të dinin se kujt i takonte e drejta e propozimit të kandidatit për Kryetar Kuvendi. Një çështje tjetër që ata e ngritën pranë Gjykatës ishte edhe kushtetutshmëria e shkarkimit të Kryesueses së parë dhe zëvendësimit të saj me një deputete tjetër, si dhe shkeljet eventuale kushtetuese gjatë zgjedhjes së Kryetarit të Kuvendit ku nuk ishin ftuar gjithë deputetët e legjislaturës së re.

Gjykata Kushtetuese e kishte shpallur të pranueshme kërkesën dhe i ishte rrekur meritave të kërkesës. Për rastin në fjalë, Gjykata kishte nxjerrë Aktgjykimin nr. KO119/14, të datës 26 gusht 2014, me Nr.ref.:AGJ700/14. (http://gjk-ks.org/wp-content/uploads/vendimet/gjk_ko_119_14_shq.pdf).

Ngjashëm me rastin e Aktgjykimit në rastin e trajtuar më parë lidhur me zgjedhjen e Qeverisë (K0103/14), edhe në analizën e këtij Aktgjykimi, Gjykata ka potencuar faktin se nuk kishte arritur të qasej në dokumentet Travaux Preparatoires, për t’u njohur me qëllimin e hartuesve të Kushtetutës dhe se detyrohej që të bënte vetë interpretimin e nevojshëm të Kushtetutës. Para se ta nxirrte Aktgjykimin, Gjykata e kishte miratuar kërkesën e parashtruesve për të vendosur masë të përkohshme ndaj vendimit të Kuvendit për zgjedhjen e Kryetarit të Kuvendit. Tutje, në pikëpamjen e Gjykatës Kushtetuese, grupi më i madh parlamentar, sipas nenit 67/2 të Kushtetutës, duhet të konsiderohet partia, koalicioni, iniciativa qytetare dhe kandidatë të pavarur që kanë më shumë vende në Kuvend se çdo tjetër parti, koalicion, iniciativë qytetare dhe kandidatë të pavarur që kanë marrë pjesë si të tillë në zgjedhje. Sipas Gjykatës, ky grup është kompetent ta propozojë Kryetarin e Kuvendit. Praktikisht, atëbotë kjo nënkuptonte që vetëm subjekti fitues në zgjedhje, PDK-ja, të mund të propozonte kandidat për Kryetar të Kuvendit.

Kjo qasje tashmë qe shndërruar në një deja vu: Gjykata Kushtetuese njëjtësonte termin “grup parlamentar” me termin “parti politike ose koalicion”, ku këtë të dytin e kishte interpretuar në rastin e zgjedhjes së Qeverisë. Domethënë, ashtu sikundër kishte vendosur më parë se kandidatin për Kryeministër mund ta propozonte vetëm partia ose koalicioni fitues i zgjedhjeve, pavarësisht nëse disponon vetëm me shumicën relative të deputetëve në Kuvend, njëjtë duhej të kuptohet edhe grupi më i madh parlamentar, i cili me daljen si i pari nga gara zgjedhore – per se – e ruan të drejtën e propozimit të kandidatit për Kryetarit të Kuvendit.

Gjithashtu, Gjykata kishte marrë për bazë edhe Rregulloren e Punës së Kuvendit, e cila parashihte se grupet parlamentare mund të formoheshin pas zgjedhjes së Kryetarit dhe të nënkryetarëve të Kuvendit. Si rrjedhojë, organizimi i mbledhjes së Kuvendit nga partitë e tjera, pas pezullimit të seancës konstituive nga Kryesuesja e parë, nuk mund të konsiderohej në pajtim me Kushtetutën.

Për më tepër, meqë grup parlamentar më i madh do të cilësohet vetëm ai që ka dalë si më i madhi nga zgjedhjet (atëbotë grupi parlamentar i PDK-së), vendimi për të propozuar dhe zgjedhur kandidatin nga grupi parlamentar i LDK-së është shpallur i pavlefshëm.

Në këtë kontekst, Gjykata ka vendosur që seanca konstituive e legjislaturës së re të Kuvendit, e nisur me 17 korrik 2014, nuk është realizuar plotësisht duke mos u zgjedhur Kryetari dhe nënkryetarët e Kuvendit dhe se Kuvendi duhej ta përfundonte seancën konstituive me zgjedhjen e tyre.

Krahas këtyre pikave, Gjykata kishte theksuar se zgjedhja e Kryetarit të Kuvendit dhe e deputetëve është parakusht që Kuvendi të fillojë të funksionojë si organ legjislativ. Pra, nuk mund të kishte veprimtari legjislative pa u zgjedhur Kryetari i Kuvendit. Kjo nënkupton se nuk mund të formohet as Qeveria pa u zgjedhur paraprakisht Kryeparlamentari. Interesant është fakti që në Kushtetutë nuk parashihet situata hipotetike e dështimit të zgjedhjes së Kryetarit te Kuvendit dhe pasojat e mundshme të saj, fjala bie, shpërndarja e Kuvendit apo diç tjetër.

Me verdiktin e Gjykatës, kur konstituohet Kuvendi, secili deputet obligohet të votojë “për”, “kundër” ose të abstenojë, por nuk mund të lirohet nga votimi. Nisur nga kjo, Gjykata ka potencuar se është e drejtë dhe detyrë e të gjithë deputetëve të Kuvendit që të gjejnë mënyrën për ta zgjedhur Kryetarin dhe nënkryetarët te Kuvendit, në pajtim me dispozitat kushtetuese në lidhje me Rregulloren relevante të Kuvendit dhe të bëjnë Kuvendin funksional.

Domethënë, as në tekstin e Kushtetutës e as nga jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese nuk ka përgjigje se çfarë ndodhë nëse kandidati i propozuar nga grupi më i madh parlamentar për Kryetar të Kuvendit nuk votohet dhe – thënë me gjuhë më popullore – topi u është hedhur partive politike që të gjejnë zgjidhje brenda Kuvendit.

Gjyqtari Carolan sërish në skenë: mendim mospajtues në rastin e Kryeparlamentarit 

Aktgjykimi KO119/04 nuk kishte gjetur unanimitet në mesin e gjyqtarëve kushtetues. Ishte përsëri gjyqtari ndërkombëtar, Robert Carolan, që publikut i ofroi një opinion më ndryshe nga ai i marrë me shumicë votash në Gjykatë. Ai dha mendimin e tij mospajtues (Nr. ref.: MM701/14), të datës 26 gusht 2014, i cili u publikua në faqen zyrtare të internetit të Gjykatës Kushtetuese (http://gjk-ks.org/wp-content/uploads/vendimet/gjkk_ko_119_14_mm_shq.pdf).

Përkitazi me pretendimet e parashtruesve nëse ish-Kryetari i Kuvendit ose Kryesuesja e dytë kanë vepruar në përputhje me Kushtetutën në procesin procedural, që ka rezultuar me zgjedhjen e kandidatit Mustafa për Kryetar të Kuvendit, gjyqtari Carolan pohoi se Kushtetuta nuk e rregullon kohën dhe procedurën e shtyrjes së seancave të Kuvendit, prandaj dhe Gjykata nuk ka autoritet të vendosë për çështje faktike dhe procedurale, kontestet e të cilave duhet zgjidhur qoftë nga Kuvendi ose nga ndonjë forum i ngjashëm juridik, e jo nga Gjykata Kushtetuese.

Në pikën delikate të këtij aktgjykimi – interpretimin e kuptimit të shprehjes “grup parlamentar” – Carolan-i kishte kujtuar Kornizën Kushtetuese të Kosovës, të miratuar më 15 maj 2001, që ishte një dokument kushtetues i cili e rregullonte organizimin e organeve dhe institucioneve kryesore të Kosovës para shpalljes së Pavarësisë.

Sipas gjyqtarit, hartuesit e Kushtetutës së Republikës së Kosovës ishin në dijeni të nenit 9.1.9 të Kornizës Kushtetuese të Kosovës, i cili specifikonte që “Anëtari i Kryesisë, partia ose koalicioni i të cilit ka fituar numrin më të madh të votave në zgjedhjet për Kuvend do të jetë Kryetar i Kuvendit”. Nisur nga ky formulim, Carolan-i avokon qëndrimin se hartuesit e Kushtetutës së shtetit të Kosovës e kanë refuzuar këtë lloj dispozite të Kornizës Kushtetuese, duke kërkuar që kandidati për Kryetar të Kuvendit të propozohet nga partia ose koalicioni më i madh parlamentar, e jo nga partia apo nga koalicioni që ka fituar më së shumti vota popullore në zgjedhjet e fundit. Po kështu, ndryshe nga Korniza Kushtetuese, hartuesit e Kushtetutës përvijuan kushtin që Kryetari i Kuvendit duhet të jetë i zgjedhur nga vota e shumicës së deputetëve të Kuvendit.

Gjyqtari Carolan mendon se këto aspekte shpjegojnë haptazi se hartuesit e Kushtetutës kanë pasur për qëllim që “grupi më i madh parlamentar” në Kuvend nuk ishte partia ose koalicioni që ka marrë numrin më të madh të votave popullore në zgjedhjet e mëparshme, por ishte grupi më i madh në Kuvend që do të mund ta zgjidhte me sukses Kryetarin.

Carolan-i potencon se çështjet kushtetuese, të ngritura në këtë kërkesë, kanë diferencë nga ato të rastit K0103/14, pra të Presidentes lidhur me zgjedhjen e Qeverisë, ku Gjykata e kishte interpretuar termin “partia politike ose koalicioni që ka fituar shumicën në Kuvend“, kurse në këtë rast e interpreton termin “grupi më i madh parlamentar“, të cilat nuk janë të njëjta në kuptim. Kështu, për dallim nga partitë dhe nga koalicionet, grupet parlamentare nuk garojnë në zgjedhje politike, por mund të formohen nga deputetët individualisht, pavarësisht prej zgjedhjeve. Për më tepër, praktika e formimit e grupeve parlamentare rëndom ndodh pas zgjedhjeve, e jo para tyre.

Më tej, gjyqtari mospajtues mendon se po të kishin pasur për qëllim hartuesit e Kushtetutës që këto dy terme të përfolura të kishin domethënie të njëjtë, ata do t’i kishin përdorur me formulim të njëjtë, por me vetë faktin që ata nuk e kanë bërë këtë, lë të kuptohet se kanë synuar të japin kuptime të ndryshme.

Gjithashtu, pasi që Kushtetuta parasheh se kandidati i propozuar për Kryetar të Kuvendit duhet të sigurojë shumicën e votave të të gjithë deputetëve, kjo demonstron se kushtetutëbërësit kanë pasur për qëllim që propozimin për Kryetar të Kuvendit ta bëjë grupi që e ka shansin më të mirë për zgjedhjen e një personi për t’u bërë Kryetar dhe ky do të nënkuptonte grupin më të madh parlamentar e jo partinë politike ose koalicionin që mund të përbëhet vetëm nga një pakicë e deputetëve.

Dështimi i zgjedhjes së Kryetarit të Kuvendit, kjo si pasojë e mungesës së votimit nga shumica absolute e deputetëve, do ta vinte në pikëpyetje funksionimin e Kuvendit pa zyrtarin kryesor të tij dhe kjo do të ndikonte në mbarëvajtjen e veprimtarisë së këtij organi. Prandaj, Carolan-i thekson se nuk duket e mundur që hartuesit e Kushtetutës të kenë synuar të jetësohej një krizë e tillë.

Për sa i përket dështimit të zgjedhjes për Kryetar të Kuvendit të kandidatit të PDK-së në përpjekjen e parë në seancën konstituive, Carolan-i jep opinionin se kandidati në fjalë ishte propozuar nga ana e partisë më të madhe politike në Kuvend, por zgjedhja e tij dështoi, sepse ai nuk arriti t’i fitojë votat e shumicës së deputetëve të Kuvendit, që i bie 61 veta. Ndërkaq, duke e marrë parasysh se kandidati i LDK-së për Kryetar të Kuvendit ishte propozuar nga grupi më i madh parlamentar në Kuvend, i cili përbëhej prej 47 deputetëve dhe është zgjedhur me votat e shumicës së të gjithë deputetëve të Kuvendit, vendimi i Kuvendit për zgjedhjen e tij duhej cilësuar në pajtim me Kushtetutën.

Gjuha e Kushtetutës dhe prirja politike për paralizim institucional

Për fatin e mirë të saj, Kosova gëzoi përkrahjen e duhur ndërkombëtare për liri dhe pavarësi. Por, për fatin e keq të saj, deri më tani ajo çaloi në konsolidimin e idesë mbi shtetin dhe në realizimin e reformave të përshtatshme për ta fuqizuar shtetin.

Dy rastet e mësipërme janë shëmbëlltyra eklatante të përpjekjeve për bllokimin e funksionimit normal të organeve të shtetit. Jo se krizat nuk shfaqen në vendet e tjera të botës, porse këto në Kosovë janë nxitur nga inatosja mes aktorëve në skenën politike dhe kanë qenë akte të sakrifikimit të mbarëvajtjes së punës të organeve të shtetit, me synimin që grupet e caktuara politike ta forcojnë kontrollin ndaj pushtetit shtetëror.

Tekstet e kushtetutave karakterizohen me formulime të përgjithshme, rëndom abstrakte. Për këtë arsye, a priori mund të krijohet përshtypja se këto tekste janë të thjeshta dhe se nuk kërkohet ndonjë ekspertizë e posaçme për t’i kuptuar. Por, e njëmendta është se formulimet kushtetuese janë tejet të ndjeshme dhe morfologjia e përdorur në to çon peshë të madhe. Një fjali, një togfjalësh e madje një lidhëz e vetme mund të bëhet shkas që interpretimi kushtetues të marrë përmasa të gjera dhe thellësi të mëdha sa ta përmbytë shumëkënd që nuk di not në këta ujëra. Si rrjedhojë e kësaj mund të ndryshojnë ekuilibrat dhe mund të shfaqen kriza të paparashikueshme.

Me çanësimet e përgjithshme që ofron pushteti konstituiv origjinar (kushtetutëbërësi), ai i mundëson pushtetit konstituiv derivativ (organit legjislativ) një lloj fleksibileti në vendosjen e normave pozitive më konkrete, me kusht që të jenë në harmoni me Kushtetutën si akt juridik suprem në vend. Mirëpo, në mungesë të vullnetit politik dhe falë punës legjislative të ngathët, ngjan që disa çështje të gravitojnë në zbrazëtinë juridike. Dhe, befas, në një çast, shpërthen ndonjë mosmarrëveshje serioze dhe ngec veprimtaria e shëndoshë e organeve të rëndësishme të shtetit. Në paraqitjen e një sfilitjeje të tillë ilaçi kërkohet në Gjykatën Kushtetuese dhe – për tema që do të duhej të zgjidheshin me dialog midis subjekteve – Gjykata duhet ta shkruajë recetën. Në njëfarë mënyre, kjo e vesh Gjykatën Kushtetuese me petkun e papërshtatshëm të “tutorit politik”, në vend të atij që i ka hije ta bartë vetëlindur: gardian i kushtetutës.