` . Pandemia është serioze, por nuk jemi para kataklizmit - TV SHENJA

Pandemia është serioze, por nuk jemi para kataklizmit

“Pandemitë nuk janë krijuesit; pandemitë janë katalizatorët. Sindromat apo të metat shoqërore apo personale ekzistojnë edhe para paraqitjes së sëmundjeve. Sëmundja i sjell ato në sipërfaqe. Ashtu ka qenë në Romën e vjetër, ku ndarjet, që ekzistonin ndërmjet dy perandorive, Lindje-Perëndim, ekzistonin edhe para paraqitjes së pandemisë”, thotë Zekolli.

Intervistoi: Latif MUSTAFA

Gjendja e paspandemisë, gjegjësisht gjendja kur është tejkaluar faza më depërtuese e saj, në glob po shoqërohet me protesta, trazira, deri në mosdëgjueshmëri dhe revolta të thella qytetare. Vdekja e një qytetari afro-amerikan nën gjurin e një polici në SHBA ka shkaktuar protesta të gjera në vend dhe në botë. Komentuesit botërorë mendojnë se të gjitha këto trazira për burim e kanë gjendjen e rënduar ekonomike, por edhe momentin e lindjes së një etape qytetërimore, e cila ka shkaktuar pandemia Covid-19. Bazuar në këtë kontekst dhe logjikë arsyetimi, vështruar edhe trajektoren historike, duke analizuar edhe historinë e njerëzimit, shohim se pandemitë kanë qenë demarkacioni i përkufizimit të etapave qytetërimore, duke ndikuar fuqishëm në rrethanat shoqërore dhe politike. Pandemia e shek. XXI, e shtrirë përmes virusit Covid-19, tashmë ka filluar t’i japë bulëzimet e para të konsekuencave të mëdha shoqërore dhe politike. Për ta diskutuat për këtë temë, në kuadër të emisionit n’Pikë, i cili emetohet në TV Shenja, u diskutua gjerë e gjatë rreth kësaj temë me ish diplomatin shqiptar nga Shkupi, Arsim Zekolli. Ai për nga vokacioni profesional është historian i artit, por në Maqedoninë e Veriut njihet si analist politik, pikëpamjet e të cilit mund të lexohen në platformën elektronike të zërit të Gjermanisë, gjegjësisht DeutcheWelle (DW).

SHENJA: Herën e fundit kemi diskutuar “Prej ezanit deri te Dillani” – artikull ky i botuar në revistën Shenja. Aty diskutuam rreth prejardhjes së muzikës së rokut, sipas asaj se një mysliman duhet të jetë më afër rokut sesa dikush tjetër, kjo bazuar në metafizikën që ai përfaqëson.

ZEKOLLI: Ashtu është. Po, në rrëfimin “Prej ezanit deri te Dillani” fshihet po ashtu teoria për shtatë gradat e seperacionit të secilit njeri në një mënyrë të tërthortë, ku përputhen arti dhe mjekësia. Për mua rrëfimi për përhapjen e rolit të ezanit dhe zhvillimit deri te një rok bend si Led Zeppelin-i, në mënyrë të tërthortë është edhe shpjegimi për përhapjen e një virusi, në mënyrën që se si kontaktet dhe lëvizjet njerëzore ndikojnë në globalizimin e lokales. Kjo na bën të kuptojmë se globalja është lokale, e cila është një planet, një tokë ose shoqëri e përbashkët që njerëzimi e kemi sot.

 

SHENJA: A mund të themi se ashtu siç idetë nuk kanë përbërje tërësisht abstrakte, njashtu edhe viruset nuk kanë përbërje tërësisht materiale dhe se ajo që i bashkon është energjia dhe se që të dyja, nëpër gjenerata, shpërndahen si trajtë energjie, duke shkaktuar dridhje dhe lëkundje?

ZEKOLLI: Ne, zakonisht, bisedojmë për viruset në konotacion negativ. Por, mos të harrojmë se viruset janë paraardhësit tanë, bakteret, amebat ose parameciumet. Ato kanë qenë këtu para nesh. Dhe, jo për të qenë fatalist, por ato do të jenë edhe pas nesh, sepse ato janë konstanta, ndërsa ne jemi aksidenca.

 

SHENJA: Në shkrimet e tuaja të fundit ju e trajtoni çështjen e qytetërimit dhe pandemisë, për më tepër se si pandemitë janë bërë shkaqe për ndryshime të mëdha njerëzore dhe në një trajektore historike ju pandehni se qytetërimet lindin pas pandemive.

ZEKOLLI: Konform asaj që e thashë pak më parë, ato janë konstanta. Viruset, bakteret dhe sëmundjet janë pjesë e jetës në këtë planet edhe ashtu do të mbeten. Por, gjendja momentale e histerisë është, në njëfarë mënyre, matës që tregon tjetërsimin tonë prej natyrës. Kjo histeri ka të bëjë me zhvillimin dhe dominimin e civilizimit urban në kurriz të natyrës dhe njeriut nga natyra e vet dhe fitimit të një bindje naive se superioriteti njerëzor i ka mundur të gjitha sfidat e deritanishme dhe se paraqitja e një sëmundjeje të tillë sa është tragjike, po edhe një këndellje dhe vetëdijesim se kush i mban forcat superiore që nga fillimi i historisë e deri më sot. Zhvillimi i mjekësisë dhe teknologjisë, zhvillimi i sistemeve moderne kohore, janë shpikje të njeriut dhe të destinuara për njeriun. Por, ato nuk e kanë impaktin e pritur mbi natyrën, mbi rrjedhën dhe logjikën e saj të zhvillimit. Nëse kthehemi në histori, roli i pandemive, i epidemive dhe sëmundjeve masive, ka qenë më determinues seç mund të mendojmë ne edhe sot dhe e ka përcaktuar edhe zhvillimin e civilizimeve. Ta marrim rrëfimet e Talmudit, Biblës dhe Kuranit! Nuk është aspak e rastit që aty të përcaktohen këshilla dhe udhëzime të bazuara mbi eksperiencat parahistorike dhe protohistorike të ballafaqimit me të panjohurën në këtë rast, për t’i dhënë kështu edhe për t’i dhënë një shpjegim historik dhe të kapshëm për mendjen e njeriut. E kemi shembullin në Bibël, ku rrëfimi i Jezu Krishtit me Lazarin dhe lebrosët janë rrëfimet tërthorta, narrative, të cilat flasn për ballafaqimin e konstantës me diçka që nuk mund të kuptohet aq lehtë falë zhvillimit të medicinës. Rrëfimet në Kuran dhe këshillat për mos të hyrë në vendin i cili është infektuar dhe nëse jeni në të për t’u mos larguar, ne mund t’i konsiderojmë urdhra veç në konotacion të besimit, por janë edhe këshillë e parë epidemiologjike dhe, deri në botën moderne, ne harrojmë se lindja e statistikës si shkencë, e cila sot merret me numrin e të vdekurve, të infektuarve ose shtrirjen e sëmundjes, ka lindur pikërisht nga përhapja e murtajës së zezë në Londër. Njëri prej mjekëve vendorë vendos që ta përcjellë zhvillimin e murtajës, duke vëzhguar numrin e të vdekurve, që në fund e shpie drejt një pusi ku ka qenë edhe epiqendra e murtajës. Ky është fillimi rudimentar i statistikës. Të mos flasim për artin dhe kulturën, të cilat që nga parahistoria e deri te pikturat e Rembrandit e te kinematografia e sotme, që paralajmëron rrezikun e pandemisë, është një pjesë përbërëse e cila është gjithnjë afër nesh, por falë kultit të higjienës dhe kultit të superioritetit njerëzor ne nuk dëshirojmë ta pranojmë, sepse na projekton si më të dobët, më të vobektë, si jo të sofistikuar. Ky është një realitet që ekziston.

 

SHENJA: Në qoftë se pandemia është pasojë e një prishjeje të harmonisë së krijuar nga një mendje inteligjente e universit, a mund të na shpie një gjendje e tillë drejt një kthimi kah natyra dhe ta konceptojmë atë si të shenjtë?

ZEKOLLI: Do doja që të nxirrnim një mësim të këtillë, por eksperienca historike nuk më jap të drejtë të jem optimist. Edhe pse jo pesimist, por jo aq optimist. Për ta kuptuar ndikimin e pandemisë, duhet të dimë se ato nuk lindin nga ndonjë teke e Perëndisë ose Natyrës. Në një farë forme ato lindin si refleks i rutinës të Dolçe Vita-s, në të cilin disi preferojmë të jetojmë në një komfor, të cilin e perceptojmë si të përjetshëm dhe të paskajshëm. Por, nëse kthehemi në të kaluarën, qoftë në murtajën e shekullit të mesëm në Itali në Europë këtu në Ballkan ose deri në Amerikën Latine, mund të nxirren disa mësime domethënëse që tregojnë se edhe sëmundja e ka, ndonjëherë, rolin e katalizatorit të ndryshimit dhe revolucionit. Por pikë së pari, të shkyçjes nga letargjia e rutinës ose prepotenca e saj. Ne sot jemi të preokupuar që të nxjerrim mësime nga rasti Wuhan, por, në fakt, për mua së paku, nëse kthehemi në histori, rasti më indikativ ilustrues është ajo që ka ndodhur në Amerikën Jugore dhe që shënon ngritjen dhe dominim e Perëndimit. Është një rrëfim interesant, që flet për për raportet midis kolonizatorëve spanjollë dhe popullatës azteke në Amerikën jugore. Një prej kolonizatorëve ishte Montezuma, i cili përpiqej që përmes shpikjes së barutit, revoles dhe pushkës, ta dominojë e sundojë botën azteke, e cila ishte milionëshe. Por, përkundër gjithë avantazhit teknologjik që kishte kolonizatori, ata nuk arrinin t’i sundonin. Pastaj vjen Kortezi, i cili po ashtu mundohet dhe shpik termin e superioritetit hyjnor të spanjollëve. Megjithëse pushtoi ca territor, as ai nuk arriti të sundoj. Në fund vjen Pizaro dhe ndodh një mrekulli në vete, kur një grup kolonizatorësh prej 600-700 personash arrijnë të fitojnë dhe jo vetëm t’i sundojnë, por edhe ta zhduk dhe ta shlyejë nga historia tërë korpusin intelektual dhe religjioz të aztekëve. Si? Në njërën, gjatë betejave midis spanjollëve dhe aztekëve, udhëheqësi i këtyre të fundit sëmuret nga sëmundja ngjitëse e lisë, e cila deri atëherë ka qenë e panjohur për botën latine, pra botën e re. Ai arrin t’i infektojë ushtarët dhe, pas një periudhe, kur fillojnë vdekjet te aztekët, fillon të zhvillohet ideja e superioritetit deist të spanjollëve, se perëndia i Spanjollëve është më i fuqishëm, më superior sesa tërë panteoni i zotave të civilizimit aztek. Këtu, jo me potencën ushtarake, por me dominimin e imunitetit spanjoll ndaj lisë, një sëmundje kjo që buron nga Euroazia, fillon të thyhet boshti dhe koncepti i besimit dhe vetëbesimit të tërë një popullate dhe një civilizimi, siç kanë qenë aztekët. Dhe, këtu qëndron arsyeja e thyerjes kaq të lehtë të një kulture, edhe pse numerikisht ka qenë superiore. Në prapavijë të kësaj besëtytnie, që spanjollët arrijnë ta kapitalizojnë, në fakt qëndron rutina e botës azteke, e cila është mësuar me luftëra të ndërsjella me shigjeta e me shpata. Tani përnjëherë ballafaqohen me një risi, të cilën nuk dinë ta perceptojnë në mënyrë racionale, sepse superioriteti spanjoll nuk ka ekzistuar në botëkuptimin e tyre, racional ose irracional. Thjesht, ka qenë diçka e re. Në këtë rrëfim tregohet se sa e thjeshtë dhe fragjile është ideja jonë mbi superioritetin tonë sot. Për të tërhequr një prapavijë ilustruese krahasuese na shërben tamam rasti i Kinës. Ne sot jemi të befasuar me shpejtësinë e shpërndarjes dhe me idenë e origjinës së virusit, por kjo nuk ndodh sivjet. Në fakt, paraqitja e tij flet për rrezikun e rutinizimit të qasjes sonë ndaj mjekësisë, rregullimeve shoqërore, qoftë edhe ndaj bindjes sonë se kjo mënyrë e rregullimit shoqëror është superiore dhe nuk mund të ketë ndonjë rivalitet. Të mos harrojmë se në Kinë, për vite me radhë, që nga vitet e ‘60-ta, ka pasur pandemi me 2 milionë të infektuar dhe ajo është shpërndarë në territorin e Vietnamit, Kinës, Kamboxhës dhe pastaj është bartur edhe në Amerikë. Është ky një detaj që e kemi harruar. Në Kinë, për vite me radhë, na paraqitet SARS-i, pastaj Gripi i Derrave, Gripi i Shpezëve, Gripi i Gjarpërinjve dhe momenti më interesant dhe më kurioz është Covid-19. Por, pas epidemisë së fundit të SARS-it, H1N1, siç quhej, bota shkencore i ngriti duart nga zbulimi i vaksinës, thjesht i ndërpren hulumtimet. Sikur të vazhdonin, sot do e kishim vaksinën për Covid shumë më herët, akoma pa u përhapur sëmundja. Kjo flet për tendencën e psikikës njerëzore se kaq shpejt adaptohet në të keqen dhe e rutinizon, si diçka që e ka tejkaluar. Por, në fakt, nga një perspektivë tjetër, të gjitha këto epidemi minore, që ndodhën për këto 5-6 vitet e fundit, ishin një alarm nga natyra për njerëzimin dhe rreziku që do të eskalojë. Kjo pandemi dhe kjo dramë, që është krijuar, hap tema të tjera: a është kjo ndonjë çështje incidentale që ndodh në Kinë apo është globale? Ne ende i konsiderojmë në sferën e fantazisë shkencore rrëfimet, por çdo të ndodhë me këto ngrohje globale? Cili është korrelacioni midis ngrohjes globale dhe epidemisë? Aty e gjejmë se i kemi dy pole: Arktikun dhe Antarktikun, ku janë të ngrira me qindra specie, florë dhe funë dhe ato përmbajnë baktere që datojnë nga parahistoria dhe tani është dilema se çdo të ndodh nëse akulli shkrihet dhe ato aktivizohen? Ne kemi menduar se i kemi tejkaluar, por kjo mund të vlejë për një grup të vogël eskimezësh ose pinguinësh. Por, për pjesën tjetër të botës ato janë enigmë. Sado që, pa e minimizuar tragjedinë që ndodh edhe tek ne edhe gjetiu, çdo e keqe e ka një të mirë. Kjo pandemi do ta reduktojë këtë relativizmin ndaj peshës së natyrës dhe fuqisë së njeriut për ta vënë nën kontroll. Ne mund të kontribuojmë, por mësimin që na e jep historia është se njeriu nuk mund ta sundojë natyrën. Ky është mësimi që duhet nxjerrë.

 

SHENJA: Folët për supremacinë e njeriut të bardhë dhe fazat kufitare, ku njeriu ndodhet në mes jetës dhe vdekjes dhe ku ne jemi para një dikotomie përzgjedhjeje alternativash: shtetet, të cilat janë në frontin e parë me Covidin, shtetet superiore dhe ballafaqimi i suksesshëm me to, si dhe ne inferiorët. A ka mundësi që kjo gjendje ta rrisë dozën e inferioritetit të inferiorëve ndaj superiorëve?

ZEKOLLI: Mund të them se 90% e debatit për pandeminë sot, qoftë në media vendore ose ndërkombëtare, diktohet prej njerëzve që kanë lindur dhe ekzistojnë në rrethin urban, në rrethin e teknologjisë së lartë, në komunikacionin e stilizuar, në zyrat e programuara dhe në një diskurs si ai që flet në televizor, si puna ime, e thotë atë që shikuesi e pret. Çdo gjë është e vendosur në kornizë, por është kurioze të dimë se sa raste kemi dëgjuar nëpër televizione në lidhje me rrëfimet e fshatarëve të Wuhanit, si e kanë përjetuar ata virusin, si e kanë përjetuar Ebollën në Afrikë? Dua të them se gjithë debati ka të bëjë me perceptimin tonë për rrjedhat dhe zhvillimin e sëmundjeve në ambientet natyrore, por shumë pak kemi respekt dhe kohë për t’i dëgjuar ata që jetojnë në rrethin e natyrës. Ata, në fakt, kanë një rrëfim tërësisht tjetër. Rrëfimi i një afrikani, i cili jeton në fqinjësi të Ebollës, dallon shumë prej një vizituesi të Medecins Sans Frontieres – “Mjekët pa kufij”, që merren me ta për të parën herë ose prej një shikuesi nga Shkupi, Parisi, Berlini e Ankaraja. Eksperienca e tyre është imediate dhe do të thotë që mënyra e ballafaqimit dhe ikjes është imediate dhe konform natyrës, ndërsa ato janë: izolimi, dëbimi i disa majmunëve, të cilët janë bartës të virusit, por edhe rituali dhe besimi në disa praktika pagane të besimit, që – në njëfarë mënyre – janë të bazuara rreth ujit, tokës, drurit dhe zjarrit si elemente kyçe të tyre. Por, sa më shumë largohemi, ne tentojmë ta komplikojmë dhe të gjejmë moduse të tjera të bisedës. Pas një kohe do ta shohim se po ndodhë kjo që po ndodhë tani, që biseda është 50% për zhvillimin e pandemisë dhe 50% për trendet ekonomike dhe sociale. Me kalimin e kohës, faktori ekonomik fillon ta dominojë debatin, ndërsa pandemia mbetet aty. Por, kjo është vetëm bisedë. Ky është një sistem i krijuar artificialisht, njerëzit për njerëzit, për të cilët natyra është veç spektator. Po them që prapë do ketë pandemi, sepse nuk ka respekt për sistemet tona mediale, ekonomike dhe ne jemi në një qark magjik, të cilin tërë kohën mundohemi ta injorojmë dhe t’u kthehemi mësimeve të hidhura.

 

SHENJA: Le ta analizojmë pak ndikimin socio-politik të pandemisë dhe mënyrës se si profiterët e ndryshëm i shfrytëzojnë mundësitë e përfitimit edhe kur ndërhyn kjo Qenie Inteligjente, duke u përpjekur të krijojë inxhinieringje të ndryshme sociale. Çfarë mendoni ju, në një periudhë post pandemike, a do të shkojmë më tepër drejt një survejimi totalitar apo fuqizimi qytetar, drejt një izolimi nacionalist apo drejt një solidariteti global?

ZEKOLLI: Pandemitë nuk janë krijuesit; pandemitë janë katalizatorët. Sindromat apo të metat shoqërore apo personale ekzistojnë edhe para paraqitjes së sëmundjeve. Sëmundja i sjell ato në sipërfaqe. Ashtu ka qenë në Romën e vjetër, ku ndarjet, që ekzistonin ndërmjet dy perandorive, Lindje-Perëndim, ekzistonin edhe para paraqitjes së pandemisë. Ajo vetëm se i theksoi, i përshpejtoi ato. Le të kthehemi edhe një herë tek ngjashmëria e Ebolës dhe Covidit. Ato nuk janë sëmundje në vete, por janë faktorë të cilët e zbehin imunitetin e njeriut dhe, falë këtij dobësimi, na shfaqen sëmundjet që veç kanë ekzistuar në trupin e individit dhe shoqërisë dhe tanimë nuk e kanë pengesën që tërësisht ta okupojnë organizmin dhe t’i shkaktojnë atij sëmundje ose vdekje. Do të ishte e pafalshme nëse themi se ja, doli pandemia dhe tani do ta kemi autokracinë, diktaturat, shkurtimin e lirisë etj. Këto trende ekzistonin edhe para pandemisë. E meta është që nga këto sisteme tani e kuptojmë momentin të cilin pandemia ua mundësoi që ta forcojnë atë tendencë që ekzistonte edhe para pandemisë. Hungaria nuk ishte demokraci para pandemisë dhe që sot të jetë autokraci. Korruptokracia nuk lindi nga shitja e maskave dhe dorëzave për 20 den ose 20 cent më shumë. Ajo ekzistonte edhe para pandemisë. Por, tani është arsyeja si një mbulesë, që nën petkun e kujdesit për njerëzimin ta përshpejtojë një proces dhe ta shpie atë drejt absurdit. Por, pandemia nuk është fajtori.

 

SHENJA: Ju po thoni që në botë, edhe tash e tutje, përafërsisht gjithçka do të mbetet e njëjtë, por mënyra e reprezentimit të saj do të jetë ndryshe?

ZEKOLLI: Ka dy apo tre muaj, për mua, juve dhe të gjithë shikuesit që pandemia është temë numër një. Por, a mendoni se e njëjta vlen edhe për banorët e Rakas në Siri, për banorët e Jemenit dhe për ata që ekzistuan dhe koekzistuan me Ebollën me dekada rresht? Pandemia gjithmonë eskalon në mjediset urbane. Edhe në Kuran, kur përmendet, nuk shkruhet për pandeminë e cila ka ndodhur në ndonjë fshat të caktuar, por në qendër të qytetit. Pse? Sepse aty gërshetohen linjat e zhvillimeve njerëzore, qoftë nga lindja e perëndimi ose nga jugu e veriu. Dua të them se duhet ta marrim me më shumë seriozitet, por jo me histeri dhe ndonjë panik sikur jemi para një kataklizmi. Jo, nuk jemi para një kataklizmi. Është e tillë për rutinën urbane, sepse jemi akomoduar në një rehati absurde dhe mendojmë se ajo është e përjetshme. Bota nuk njeh rehati të përjetshme. Në këto momente ne mund të dëgjojmë për numrin e të vdekurve në Bolonjë, Lombardi ose Paris e Londër dhe të jemi të alarmuar kur shohim që një figurë si Boris Johnson përfundon në spital, në Uashington, Çair, Saraj, në Karposh, por sa i kemi në Bërvenicë, sa i kemi në Sllupçan? Pandemia është fenomen civilizimi dhe i rretheve urbane. Për të shkatërruarit në Raka, Alepo, në Jemen, në El-Salvador, në Sudan, kjo është temë sporadike, terciare dhe pa peshë, një ftohje. Vetë insistimi ynë që të përqendrohemi në këtë temë flet për perceptimin e shtrembëruar kur themi se ne si njerëz në këtë njerëzim nuk jemi të barabartë. Në këto raste më pak kemi se çfarë të mësojmë prej eksperiencave urbane, e pak ma shumë prej atyre rurale.

 

SHENJA: Një virus me përmasa global a mund ta bastardoje e ta rrezikoje, të paktën, në nivelin diskurziv, globalizmin, sepse ajo si praktikë do të ekzistojë? Një virus global a mund të shkaktojë anti-globalizëm?

ZEKOLLI: Po dhe jo. Mua edhe ashtu më shquajnë për relativist. Unë ashtu do mbes derisa dikush të mos të dalë e ta përgënjeshtroj teorinë e Anjshanjit se çdo gjë është relative. Kështu që do mbetem do ta bart me nder këtë etiketë. Globalizmi është realitet që ka ekzistuar dhe do të vazhdojë të ekzistojë, por çështja është se kush eksploaton. Problemi ynë me globalizmin e sotshëm, që ai, thjesht, mos të vazhdojë në të njëjtën mënyrë, diktohet nga fakti se është i dirigjuar nga disa qendra të sundimit global dhe interesa të biznesit në kurriz të nevojave reale, realiteteve që ekzistojnë anembanë botës. Por, a do të thotë kjo se fundi i globalizmit nënkupton fundin e udhëtimit tonë drejt Shanghait, Sydney-it e Rio Dejenario-s? Jo! Ai ka ekzistuar qysh prej kohës së Lekës së Madh e Kristofor Kolombos. Dëshira e njeriut, jo për ta pushtuar planetin, por për ta njohur atë, është e pafund. Por, për dekada rresht, globalizimi nënkupton luftën për dominancë, shtrirjen e eksploatimit ekonomik, imponimin ideologjik dhe diktimin e një kahjeje konform interesit lokal ose rajonal dhe kjo sjellë një perversion të globalizmit. Por, kjo nuk mund të vazhdojë kështu. Jo se do i vijë fundi, por do të zbehet dukshëm. Në anën tjetër, globalizimi si realitet në një botë kur kemi nevojë për njëri-tjetrin, do të vazhdojë edhe më tutje me shpresë për të mirën. Në këtë planet do të kemi gjithmonë e më shumë njerëz, por Zoti nuk do të krijoj më shumë tokë. Kjo do ta diktojë disbalancin me plot nervozizëm, që do ta shkaktojë luftën e një globalizmi pozitiv, ku të gjithë do të kenë qasje pak a shumë të barabartë ose të globalizimit fiktiv të disa qendrave.

 

SHENJA: Zgjedhjet në SHBA. Si mund të ndikojë pandemia në epilogun e zgjedhjeve?

ZEKOLLI: Jo si, po tanimë ka filluar të ndikojë edhe atë në mënyrë tepër negative. Por, në këtë moment është në faza të materiales. Janë faktet. Është Kina, ndodhi virusi, u përhap, e kaploi edhe Amerikën dhe tani kalojmë në fushën spekulative, se është kjo shpikje, gabim eksperimental nga Wuhani apo është papërgjegjësi e Kinës. Por, momenti kyç do të jetë te ajo që ndërlidhet me aztekët. Varet nga qasja e Amerikës, gjegjësisht qasja e administratës Trump – a do të jetë ajo më gjakftohte, analitike, racionale dhe më serioze, gjë që i ka hije një superfuqie siç është Amerika dhe a do të marrin një vendim johisterik ndaj Kinës, pasi që kjo do të tregonte një dobësi të Uashingtonit? Në këtë moment, fatkeqësisht, kemi një paralelizëm pozitiv-negativ, krahas të gjitha mangësive. Sistemi mjekësor i SHBA-ve ka bërë çmos që t’i dalë ballë sfidës. Populli, edhe pse nganjëherë është fokusuar në aspektet negative të disiplinës, ngjashëm si tek ne, megjithatë në përgjithësi popullata është treguar e disiplinuar. Fatkeqësisht, vet kryetari i shtetit ka dështuar në këtë mision të tij. Në këtë moment Amerikës dhe imazhit në saj në botë nuk i ndihmon drejtimi i gishtit akuzues ndaj Kinës, Europës dhe cilësdo bote tjetër, por ajo duhet të përqendrohet në luftimin dhe ndalimin e shpërndarjes së virusit. Sjellja e presidentit Trump është në nivel të panikut, pasi që pandemia në Amerikë e goditi shtyllën kyçe të planit të tij për t’u rizgjedhur president në nëntor – progresi ekonomik. Anash aventurave kritike verbale të kryetarit Trump, duhet pranuar se për këto tri vite Amerika arriti një zhvillim të hatashëm ekonomik. Faktikisht, u zhduk papunësia. Dhe, tani kemi përnjëherë rritje enorme të papunësisë. të cilën – të jemi të sinqertë – nuk mund ta akuzojmë per se presidentin Trump, por ai nuk është duke ndihmuar që të kufizohet dhe të ulet ajo papunësi. Mos të harrojmë se edhe SHBA-ja varet nga kreditë e Kinës dhe kjo më duket një lojë bixhozi dhe nuk më duket se është mirë e menduar. Nëse varet nga gatishmëria e tyre që të shkojnë deri në fund e që gjithë fajin t’ia mbartin Kinës, gjë që nuk e besoj, atë fitore që e dëshiron aq shumë.

 

SHENJA: Nuk duket se Trump ka ndonjë ndikim të fuqishëm në politikat e jashtme amerikane, sa ta ndërrojë kursin tradicional të saj, edhe pse mund të ketë nuanca dhe efekte, por jo devijim të plotë. Dhe, meqë jemi në vigjilje të marrëveshjes Kosovë-Serbi, çfarë mund të jetë një epilog pa presidentin Trump dhe një epilog tjetër me presidentin Trump?

ZEKOLLI: Kam një përshtypje se jemi buzë një ndryshimi radikal, i cili paralajmërohet këto ditë. Parimi kyç i politikës amerikane ndërkombëtare është “bashkëpuno me rivalët” dhe bën pazar me miqtë. Posaçërisht strukturat në Kosovë, po edhe këtu në Maqedoni, duhet ta kenë të qartë një gjë – nuk do e them doktrinës e politikës Trump, sepse ai nuk e ka shpikur. Por, vërehet një dukuri që shtrihet nga Kina, dy Koretë, nga Europa, Rusia dhe Turqia, e deri në Ballkan. Ai dëshiron ta kthejë një ekuilibër ndërmjet armiqve tradicional, Koreja e Veriut, Irani, Rusia vis a vis Europës, po edhe në rrafshin vendor. Deri më tani ka ekzistuar një perceptim se LSDM-ja është pro-amerikane dhe VMRO-ja është antiamerikane. Tani si duket amerikanët pakëz e relativizojnë atë çështje. Nëse e shikoni edhe Kosovë, gjithë debati i treshes Thaçi-Haradinaj-Lima është që ta pikturojnë Albin Kurtin dhe Vetëvendosjen si antiamerikanë, por në të njëjtën kohë, mos harroni, edhe në kolumnën e sotme i përkujtoj komandantët e ’99-tës se në vitin 2000-2001 popullariteti diplomatik në atë kohë ishte tek Ibrahim Rugova, ndërsa popullariteti në terren diktohej nga simpatia në e kuadrot e reja, të komandantët e UÇK-së. Ashtu erdhi deri te zbehja e faktorit Rugova dhe faktorizimit të këtij krahu rinor, i cili premtonte një kontroll dhe bashkëpunim me SHBA-në për dekada me radhë. Ashtu edhe ndodhi. Sot e kemi treshen Thaçi-Haradinaj-Lima, i cili vrapon nëpër sallone diplomatike dhe e thotë atë që Amerika dëshiron ta dëgjojë e ta kuptojë se Albin Kurti është antiamerikan, por sot gjendja në terren është se një pjesë e saj kontrollohet nga Albin Kurti dhe një pjesë tjetër nga Vjosa Osmani. Sot situata është e kundërt. Amerika nuk është aq kundër Albin Kurtit, posaçërisht nëse ai tregohet i shkathët, që është një pikëpyetje, që të dijë ta eksploatojë atë ndryshim të kursit, që të sigurojë zhvillim të politikave amerikane në rajon, në të cilat Albini e merr rolin e një stabilokrati të ri. Mu falë faktit të Gjykatës Speciale dhe korruptokracisë së këtyre partive, ato nuk janë më garantuesit e stabilitetit, por Albin Kurti dhe Vjosa Osmani janë garantuesit e stabilitetit. Kjo është e para. E dyta, varet pak prej Albinit se a do të dijë të kanalizojë frymën revolucionare dhe ta largojë veten prej atyre dekorimeve false të një revolucioni dhe të lëvizë drejt qendrës, gjë që është pak e vështirë të pritet, pasi ajo qendër është e dominuar nga Vjosa Osmani. Të jem edhe më i drejtpërdrejtë. Albin Kurti mund të ketë ndikimin absolut ose të padyshimtë në VV, por vetëm Vjosa Osmani ka ndikimin i cili shtrihet në LDK, në një pjesë të AAK-së dhe në një pjese të VV-së, kjo falë pozicionit centrist, i cili bazohet mbi doktrinën e Rugovës, një doktrinë prej së cilës të gjithë iknin dhe të gjithë i ktheheshin. Ajo është doktrina “Shqipëria e pavarur, Kosova e pavarur, e hapur ndaj Shqipërisë dhe Serbisë dhe një gjysmë shteti i shqiptarëve në Maqedoni, shqiptarë me të gjitha të drejtat; Të gjitha të tjerat janë variacione”. Kjo është strategjia e viteve të ’90-ve e dyshes Rugova-Agani, e cila sot është bërë pjesë përbërëse e politikës kombëtare, shqiptare ose kosovare. Albini mund të largohet, të bëjë një aventurë, siç bënte Hashimi, Ramushi nga ky strumbullar, por prapë aty do të kthehet. Dhe, ky strumbullar quhet Vjosa Osmani.

 SHENJA: Gjersa Kosova është në përpjekje për ta fituar sovranitetin total, ndërkohë ne këtu, në Maqedoninë e Veriut, e kemi përmbyllur idenë e “gjysmë-shtetit”?

ZEKOLLI: Njihem si kritik vokal. Andaj shpesh më akuzojnë se jam edhe pesimist. Unë mendoj se jemi më mirë siç nuk dëshirojmë ta pranojmë, por jo edhe aq mirë sa që e meritojmë. Po në të njëjtën kohë mund ta ketë tehun tjetër – e kemi merituar aq sa jemi munduar. Pa hyrë në problematikën e përdorimit të gjuhës, duke u kapur për temën se sa mund ta përdorim gjuhën shqipe, shpeshherë ka vite që përmendi një fakt: unë sot si shqiptar jetoj në Shkup 6 muaj pa e përdorë asnjë fjalë maqedonisht. Për të kuptuar se çfarë na mungon, njëherë duhet të jemi realë dhe ta kuptojmë se çfarë kemi dhe ta vlerësojmë e ta kultivojmë, si dhe t’i ikim rutinizimit të asaj që e pranojnë si të dhënë nga Zoti. Këto të arritura që i kemi arritur, falë punës edhe të PPD-së, madje kryesisht PPD-së, e një mbindërtimi afatshkurtër të PDSH-së, e deri tek kjo dominanca e BDI-së, por edhe e këtyre shtytjeve që bëhen prej dominancës së re politike, por edhe këtyre shtytjeve të gjeneratës së re politike, duhet t’i marrim me një gjakftohtësi pak në mënyrë më analitike dhe t’i konsiderojmë këto të arritura si bazament e të mbindërtojmë mbi to. Nëse ndalemi dhe bisedojmë për gjendjen e shqiptarëve në Preshevë, në Mal të Zi ose në Greqi, nuk mund të jemi aq mendjelehtë e të themi se jemi shumë keq. Aty ku jemi keq, aty është meritë e jona. Faji i jonë është gjendja ekonomike dhe sociale. Ne, jo BDI, jo LSDM-ja, jo VMRO, jo amerikanët, ne – kjo gjeneratë prindërish, veprimtarësh, qytetarësh – për 10 vite bëri marrëveshje me dreqin – le të jetë mirë për gjeneratën time e ta shohim për pasardhësit. Ky është faji ynë. E kapëm dhe e arsyetuam klientelizmin dhe korrupsionin si diçka normale. Është fryma e një populli, që është degjeneruar për 10 vite dhe tani dikush është më i gatshëm e dikush më pak, si një realitet që ne e kemi krijuar. BDI-ja, PDSH-ja, LSDM-ja ose VMRO-ja janë instrumentet. Po të mos ishte dobësia e imunitetit tonë, rezistencës sonë ndaj këtyre lajkave, nuk do të arrinin të na dezorientonin nga rruga që e kemi. Të fillojmë të jemi më vetëkritik. Kemi media, kemi ca bartës shoqatash, kemi një shtresë të re, gjeneratë më të edukuar. Të jemi pak më kritikë edhe në aspektin progresiv, por jo në aspektin statik. Ra kritikojmë BDI-në, ta kritikojmë PDSH-në apo Aleancën, por faktikisht në kulturën e sjelljes sonë dhe të mendimit të jemi gjithmonë të njëjtë.

 SHENJA: Pandemia shpërfaqi dobësitë në sistemin politik, shëndetësor dhe ekonomik. Në anën tjetër, na e përkujtoi se institucionalizimi politik është shumë i rëndësishëm. Në Shqipëri e kemi PS-në dhe PD-në për dekada, në Kosovë e kemi LDK-në, PDK-në dhe VV-në, kurse në Maqedoninë e kemi një lloj sistemi partiak të stafetës dhe pa traditë të gjatë politike. Pse në këtë vend nuk kemi një vazhdimësi të traditës së institucionalizuar politike, e cila e mbart fatin e institucionit, ndërsa institucioni fatin e individit?

ZEKOLLI: Janë dy aspekte. Në qasjen e politikave të brendshme është qasja tribaliste, kurse në politikat e jashtme është unilateralizmi, i cili është përcaktuar nga kursi transatlantik. Këtë nuk e them në kurrfarë konotacioni qortues, por vetëm si konstatim i gjendjes faktike. Maqedonasit e perceptojmë shumë lehtë pozicionin tonë tribalist si shqiptar. Por, e kanë shumë vështirë dhe aktrojnë verbërinë. Dhe, kjo gjendje është një pasojë e pozicionimit tribalist të maqedonasve, që filloi me politikën e ekuidistancës negative ndaj fqinjëve dhe krijoi një antagonizëm të Maqedonisë falë interesit antagonist të donimancës së tribalizmit maqedonas. Për dallim nga shqiptarët, të cilët nuk kanë pas qasje antagoniste as ndaj Greqisë, edhe pse ka pasur qasje negative manipuluese, as ndaj Bullgarisë, edhe pse ide e aspirata meskine nga ana e maqedonasve, dhe kjo është e logjikshme, ngaqë bëhet fjalë për identitetin e tyre, i cili është i cenuar tek këta fqinj. Por, kjo e ka zhvilluar një moment inferioriteti në psikën e tyre ndaj Greqisë, ndaj Bullgarisë dhe ndaj Serbisë, të cilët me ngulm edhe me tentativë mundohen ta kompensojnë përmes një superioriteti fiktiv ndaj shqiptarëve dhe gjithnjë bëhen arkitektët e dështimeve të veta, jo falë rezistencës heroike të shqiptarëve, por falë vetë mykjes së një logjike të tillë – që ta ndëshkosh kooperativitetin e një pale vetëm e vetëm që t’i shërosh plagët inferiore që i ke nga të tjerët. Kjo krijon disbalancë në qasjen e tyre, por – rrjedhimisht – e dobëson edhe shtetin në të cilin ata e kanë fjalën kryesore. Në politikën e jashtme, në qasjen unilaterale ndaj BE-së, NATO-s dhe SHBA-ve, si treshi i shenjtë i politikës sonë të jashtme, tani vijnë plasaritjet dhe shumë e më shumë ofrohemi ndaj momentit deciziv, ku duhet të vendosim midis interesit ekonomik, të garantuar nga BE-ja, kryesisht prej Gjermanisë, apo interesit jetik, stabilitetit që dominohet nga SHBA-ja. Kjo nuk është plagë e Maqedonisë, por është e tërë rajonit. Secili mundohet të aktrojë se manipulon ose balancon më mirë me këto dy rryma, të cilat gjithnjë e më shumë janë në kundërshtim me njëra-tjetrën. Në fakt, kjo nuk varet as prej Beogradit, as prej Shkupit, as prej Tiranës e as Sofjes, por varet prej Brukselit, Berlinit dhe Uashingtonit.

 SHENJA: Ju po thoni që do të vazhdojmë të jemi dy komunitete të mëdha dhe komunitetet e tjera pakicë në një shtet të përbashkët, por me ambicie të ndryshme dhe fate të ndara? Nëse na bashkon neve ajo trinia e shenjtë, çka na bashkon tjetër e çfarë na ndan?

ZEKOLLI: Ndoshta e kemi edhe një gabim tjetër. Mundohemi të jemi korrekt vis a vis çështjeve identitare të maqedonasve dhe nuk duam të përzihemi, madje edhe kur duam të japim ndonjë këshillë bazuar në eksperiencat e tona, refuzimi i tyre është shndërruar në mentalitet të çfarëdo këshille nga shqiptarët, pasi që pranimi e cenon atë imazh të rrejshëm të superioritetit të tyre. Në atë moment ti mund të thuash “hajt bac t’u rrittë mendja”. Për mua, momenti kyç dhe lëshimi i mundësisë për ndërtimin e një Maqedonie të re ishte në periudhën 2015-16-17, me adresë të fajit të përbashkët të LSDM-së, BDI-së dhe ndikimit të ambasadës amerikane në Shkup, pasi që e kidnapuan dhe manipuluan konceptin e një shoqërie të bazuar në vlera sociale dhe ekonomike. Kjo ishte ideja, në përgjithësi, por edhe ne – një grup tjetër – mundoheshim të ofrojmë një zgjidhje si emëruesi më i ulët i përbashkët në këtë vend: shqiptar, maqedonas, serb, rom etj. Kjo ishte rezistenca dhe revolta ndaj jobarazisë eklatante, që u imponua nga qeveria Gruevski. Por, ajo që ndodhi pastaj me ardhjen e z. Zaev, flirtin me BDI-në dhe me miopinë diplomatike amerikane, shkaktoi një kidnapim, kamuflim dhe imitim të zbehtë i bashkëjetesës, e cila nuk ishte e orientuar drejt mirëqenies së shtetit, por drejt mirëqenies së LSDM-së. Në emër të kësaj, porosia ishte se neve nuk na duhen të mirit, por na duhen të dëgjueshmit. Kjo na kthehu sërish në pikën fillestare të gruevizmit. Falë kësaj qasjeje të këtij treshi, sot jam më pesimist për atë besim që u pat ndërtuar e që nuk ishte aq bindës, por ishte një zanafillë që u shkel edhe nga politika vendore, por edhe nga ajo ndërkombëtare.

 SHENJA: Sa kemi oferta politike nga partitë dhe a mund të ofrojnë ato një ndryshim substancial në këtë shtet pas zgjedhjeve të ardhshme parlamentare që pritet të mbahen në këtë verë?

ZEKOLLI: Do të nisem nga aspekti profesional. Një digresion i vogël këtu – nuk mund të pres më shumë nga një vend, prej të cilit vjen një njeri i cili ka më shumë njohuri për zhvillimin dhe procesin e menaxhmentit të luftimit, ndalimit dhe eliminimit të pandemisë sesa pothuaj tërë rajoni, e kam fjalën për z. Husein Reka, i cili është njeri i paguar, i vlerësuar dhe i çmuar në tërë rajonin e Azizë Juglindore në tërë Lindjen e Mesme deri në gjysmën e Europës, ndërsa ai në Maqedoni është një anonimus. Derisa e kemi një qasje të tillë, pasi që nuk i njohim ekspertët e fushës, por i njohim ekspertët e politikës, demantomëni a kam arsye që të jem pesimist apo jo? Se a do ketë ndonjë ndryshim, unë jam tejet skeptik. Është e njëjta strukturë, janë të njëjtit njerëz, të njëjtat parti dhe vetëm qasja e tyre ma rikujton definicionin e Ajnshanjit se ç’është skizofrenia. Kjo nënkupton që tërë kohën të merresh me të njëjtit njerëz, me të njëjtët procese dhe të presësh rezultat ndryshe.

 SHENJA: Çfarë mendoni për bllokun politik shqiptar? Ka përparim, ka progres?

ZEKOLLI: Është statik. Në këtë moment tërë rrëfimi qëndron në konsensusin midis LSDM-së dhe VMRO-së për të shkatërruar BDI-në dhe kjo ma përkujton skenarin e viteve të ’90-ta të kryeministrit ose kryetarit të atëhershëm të Shqipërisë, Sali Berisha, në sulmin ndaj PPD-së së atëhershme dhe promovimin e PDSH-së, gjë që ishte një plan puro i LSDM-së dhe i strukturave shtetërore Maqedonase. Ky shpeshtim i kontakteve të udhëheqësve të LSDM-së me kabinetin e Albin Kurtit më jep një dozë dyshimi se është një plan i tillë, por në këtë rast në vend se të shkohet nga Tirana, e cila e ka nxjerrë mësimin e hidhur, pasi që në memoriet e shqiptarëve ende ekziston, tani orientohen kah Prishtina për ta instrumentalizuar Albin Kurtin dhe LVV-në që të ndihmojnë në aspektin pozitiv dhe ta ndihmojnë opozitën dhe, në aspektin negativ, ta plotësojnë dëshirën e partive maqedonase për ta zhdukur BDI-në. Kjo është tejet e rrezikshme, si për neve, si për Maqedoninë, po edhe për vetë Albin Kurtin në Kosovë. Nuk kam asgjë kundër nëse vendos një bashkim më të madh me opozitën shqiptare në kontekstin konstruktiv për ta zhvilluar politikën shqiptare këtu, por çfarëdo ekskursioni në drejtim të LSDM-së ose VMRO-së do ta riciklojë edhe një herë satanizimin e Kosovës në sytë e maqedonasve, që është një cinizëm per se. Nga ana tjetër, kjo do të krijojë mekanizma të tillë që do ju garantojnë se shumë shpejt do u kthehen si bumerang në Prishtinë.