` . Mediatizimi i fesë ose reprezentimi i fesë në media - TV SHENJA

Mediatizimi i fesë ose reprezentimi i fesë në media

Media mundohet ta pozicionojë fenë dhe simbolet e saj jashtë realitet të vet. Pozicionimi mediatik i fesë në planin politik realizohet në një trajektore politike nga fundamentalizmi në luftë, nga radikalizmi në terrorizëm. Kjo trajektore politike mundëson krijimin e një gjuhe mediatike negative mbi fenë.

Shkruan: Festim RIZANAJ, Prizren

Sivjet Muaji i Ramazanit po përjetohet më ndryshe nga besimtarët muslimanë. Këtë vit për shkak të pandemisë muslimanët e pritën muajin e Ramazanit në shtëpitë e tyre në pamundësi për të dalë në xhami ose në ndonjë iftar të përbashkët siç është traditë. Po ashtu, nevojat e tyre për rifreskimin e dijeve fetare dhe anën shpirtërore të tyre, besimtarët do t’i mbulojë më shumë nëpërmjet platformave mediatike, duke ndjekur ligjërata të ndryshme në internet ose edhe në televizione (edhe pse janë pak në numër). Sidoqoftë, të shohim se çfarë marrëdhënie ka feja me median, si prezantohet feja në media, çfarë vendi zë feja në media? Këto janë disa nga shtjellimet e studiuesve, të cilat na bëjnë të kuptojmë më qartë se a është feja e vërtetë, në kuptimin e plotë të fjalës, ajo që prezantohet në media?

Mediatizimi i fesë apo feja mediatike

Media është një element i rëndësishëm që ndikon në jetën e përditshme, praktikat shoqërore dhe marrëdhëniet shoqërore globale me format e ndryshme të saj, si në: politikë, ekonomi, art e letërsi dhe zë vend qendror në jetën individuale dhe shoqërore. Po ashtu, edhe feja gjithashtu ndikon ndjeshëm në jetën individuale dhe shoqërore dhe paraqitet si një element i zakonshëm që haset në të gjitha shoqëritë që nga kohërat më të hershme.

Për shkak të funksionalitetit të saj dhe strukturës shumëfunksionale, media ka qenë një mjet i rëndësishëm për fetë e ndryshme dhe anëtarët e saj, andaj mjetet mediatike, të cilat shërbejnë si një mjet i rëndësishëm në shpërndarjen e informacionit fetar, janë përdorur në mënyrë efektive në transmetimin e mesazheve fetare. Në këtë drejtim shumë grupe fetare e konsiderojnë median si një mundësi sot. Por, si reprezentohet feja në media apo çfarë vendi zë feja në media?

Media është një ndërmjetësues që e lidh prodhuesin e mesazhit me konsumuesin; është ndërmjetësues që i krijon dhe i bashkon masat. Media, e cila e ka të zhvilluar aftësinë e reprezentimit (sipas Dan Laugheyre, prezantimi është pjesë e realitetit që interpretohet dhe riformulohet; nuk mjaftohet vetëm në reprezentimin e realitetit, por njëkohësisht kontribuon në kuptimin e realitetit) përcjelljen e mesazhit e bën në formë zbavitëse, informuese, edukuese, orientuese. Media është e lidhur ngushtë me reprezentimin. Për këtë shkak media transmeton një të vërtetë të reprezentuar. Ajo e konsumon gjithë realitetin dhe e shkrinë atë në një reprezentim të montuar, duke e ndërtuar realitetin përsëri. Prandaj, media është vetë realiteti, realiteti mediatik. Realiteti mediatik, që zë vend në media, përfaqësohet nga reprezentimi (ripërfaqësimi).

Studiuesi turk Mete Çamdereli thotë se media, për nga struktura e veçantë e funksionimit, është vetë fe (religjion) si metaforë. Ajo e krijon atmosferën e vet fetare. Nuk ka nevojë për ndonjë ndërmjetësues ose medium si veten. Rendi i funksionimit të saj është i mjaftueshëm për të prodhuar të shenjtat dhe për t’i ndërtuar ritualet e veta. Ashtu siç kërkon çdo fe tjetër t’i bindemi asaj, media kërkon “xhemat” për veten dhe adhurim për “zotat” që i krijon vetë. Për median i vetmi realitet është se çka është feja e medias e jo feja e vërtetë. Realiteti i vetëm është “feja mediale” (metaforë mbi prezantimin, reprezentimin e fesë në media). Feja e vërtetë në media nuk mund shkojë përtej mediatizimit. Pra, ajo shndërrohet në fe që u bindet rregullave të medias, format e reprezentimit i pranon si të lejueshme dhe tashmë shndërrohet në fe që mundohet të zë vend në mesin e ritualeve të medias. Feja e vërtetë e propozon jetën më fisnike, njohjen e jetës, të vërtetën e jetës sipas rendit midis tokës dhe qiellit, në kontrast me fenë mediale, ku feja shekularizohet, zhvillohet dhe profanizohet nga dogmat. Feja e medias, pa dyshim, është një reprezentim i fesë së vërtetë.

Të gjitha këto kërkesa fetare media i bën në hapësirën e saj reprezentuese, duke i azhurnuar me zhvillimet teknologjike. Kjo hapësirë, e cila aktivizohet përmes predikuesve mediatikë, nuk është një hapësirë e shndërruar nga hapësira reale, por është hapësirë e ndryshuar nga media. Prandaj, rregullat e fesë mediale kanë lejuar çdo veprim që në hapësirën e vërtetë fetare nuk praktikohen. Pra, qëndrimi (edukata e sjelljes) i besimtarëve që mbahet në kishë ose xhami pranë televizionit ose në internet, mund të braktiset; ritualet e fesë së vërtetë, marrëdhëniet ndërmjet xhematit (komunitetit) mund të braktisen. Ndërkaq kanalet mediatike prodhojnë besnikëri fetare ndaj vetvetes. Ato prodhojnë pabesi ndaj domosdoshmërisë së fesë së vërtetë. Prandaj, krijohet një kod i sjelljes që është i afërt me fenë mediatike, por larg fesë së vërtetë. Përderisa në një ligjëratë në një hapësirë të vërtetë fetare edukata nuk lejon që të dëgjohet shtrirë ose nën përcjelljen e ndonjë kafeje apo çaji, në hapësirën mediatike këto janë të lejuara. Pra, një predikim fetar në kanalet mediatike i lë hapësirë besimtarit që ta ndjekë në format që bien ndesh me ato në hapësirën e vërtetë fetare.

Ndjeshmëria e audiencës nuk është e rëndësishme për median. E rëndësishme për median është që audiencës t’ia tërheqë vëmendjen, të mos ketë shkëputje, dhe gjithmonë ta orientojë drejt vetes dhe orientimeve të saj. Çkado që të dëgjoni, shikoni ose lexoni, mesazhi kryesor i hapësirës mediatike premton argëtim të vazhdueshëm. Ashtu siç e dinë këtë të gjithë ata që marrin pjesë në media, edhe predikuesit (ligjëruesit) fetar medialë e dinë këtë shumë mirë. Prandaj, predikuesit fetarë, të cilët i drejtohen xhematit nga faltorja e medias, janë predikuesit (pop ligjërues) popullarizues të mediave. Këta ligjërues, të cilët nuk arrijnë në asnjë mënyrë ta njohin xhematin (kamerën e kanë xhemat) janë ligjërues mediatikë. Masat e synuara ose xhemati mediatik mund të jenë më shumë në numër se ai në hapësirën e vërtetë fetare (xhami, kishë), por krijimi i lidhjeve me ta është shumë i vështirë. Lidhja me xhematin mediatik është e mundur vetëm nëpërmjet rregullave mediatike (duartrokitje, pamjet vizuale, lojëra me drita, interaktivitet etj.) dhe jo atyre fetare. Duke e rritur atraktivitetin e programeve të tyre, njëkohësisht synohet që audienca të mos kalojë në ndonjë kanal ose faqe tjetër. Sepse, xhemati mediatik është aq i pasinqertë, saqë kur atraktiviteti i programit (ligjëratës) bie, ai ndërron kanal.

Hapësira mediatike, në të cilën jetojnë xhemati mediatik, në asnjë formë nuk mund të kthehet në një hapësirë të vërtetë. Dhe, predikimi që bëhet në hapësirën e vërtetë, nuk i takon predikimit medial. Prandaj, predikimet mediale përbëhen nga kërkesat dhe imponimet mediale. Edhe pse ligjërata është e njëjtë, mjeti i përcjelljes ka ndryshuar dhe e ka shndërruar atë në një diskurs (ligjërim) të rindërtuar (ristrukturuar), pra në një diskurs mediatik. Ligjëruesit mediatikë, që e strukturojnë këtë diskurs, me kalimin e kohës shndërrohen në ikona, që ndiqen me sinqeritet, sepse media ka nevojë për ikona të tilla. Këto ikona fetare të krijuara në media shpeshherë dalin para mesazhit hyjnor, ku shpeshherë Zoti kalon në plan të dytë. Në fakt, rreziku i vërtetë sipas Neil Postman-it është jo pjesëmarrja e fesë në media ose prezantimi i fesë nëpërmjet mediave, por ndërfutja e mediave në përmbajtjen e fesë ose në përcaktimin e drejtpërdrejtë të përmbajtjes së fesë.

Mete Çamdereli vlerëson se feja e mediave nuk është një fe e vërtetë, kjo për shkak të realitetit simulues fetar që e prodhon dhe pranimit shoqëror që e imponon. Pozita e fesë në media është njësoj si produktet e tjera popullarizuese (futbolli, muzika etj). Atë që feja e vërtetë nuk e sheh të hijshme (lejuar), feja mediatike e lejon dhe, madje, mbijeton mbi këto lejime. Feja mediatike e popullarizuar është vetëm reprezentim (përfaqësim) i vetës, e jo i fesë së vërtetë; kurrë nuk e prezanton Islamin, Krishterimin, Jahudizmin e vërtetë. Feja që reprezentohet në media nuk është feja e vërtetë, por është një reprezentim i thjeshtë i saj. Sepse media, duke e reprezentuar fenë nëpërmjet programeve dhe kanale të saj, njëkohësisht e ka popullarizuar (pop kulturë) atë. Popullarizim do të thotë që ajo të bëhet e zakonshme, sipërfaqësore, bile-bile të lehtësohet, denigrohet, të kthehet në një hiç. Çdo temë që e merr popullarizimi mediatik, çfarëdo qoftë ajo, ia humb vlerën. Feja mediatike, për shoqërinë e spektaklit, krijon fetarë spektakolarë dhe ka nxitur fetarizëm spektakolar.

Pozicionimi i fesë në media

 

  1. Hjarvard-i deklaron se mediatizimi ka shndërruar tre aspekte të rëndësishme të fesë. E para është se media është një nga burimet e rëndësishme të informacionit për shumë çështje fetare dhe komunikimi masiv është bërë edhe prodhues edhe shpërndarës i disa përvojave fetare. Në këtë kontekst, media interaktive është një ofrues platforme për shprehjen dhe qarkullimin e besimeve individuale. E dyta është se formimi i njohurive dhe praktikave fetare në përputhje me kërkesat e mediave dhe përdorimi i simboleve, praktikave dhe besimeve ekzistuese fetare si lëndë e parë e riformulimeve mediatike. E treta është se media, si një mjedis kulturor dhe shoqëror, merr shumë funksione kulturore dhe sociale të feve të institucionalizuara, duke ofruar udhëzime shpirtërore dhe morale, si dhe një ndjenjë të bashkësisë dhe përkatësisë. Përveç që janë një mjet, mundësitë për zhvillim të mediave kanë prodhuar edhe shoqëri të reja shoqërore, të cilat janë alternative për mjediset tradicionale të shoqërizimit fetar dhe ia kanë hapur rrugën lindjes së bashkësive fetare të reja (komunitete në internet, grupe lutjesh në internet, etj.). Media tani është bërë një mjedis ku praktikat fetare kryhen në terrenin e vet, në vend se të ishte thjesht një mjet.

Funksioni ndërmjetësues i medias e ka bërë atë që ta kryejë funksionin e pasqyrës. Media është reflektuese si pasqyra, por nuk është reflektuese e zakonshme dhe natyrale. Ajo e transformon atë që e reflekton. Reflektimi i mediave, i shkurtuar, rritur, hiperbolizuar e i shtrembëruar, nuk është realiteti, por është një rirealitet: realiteti medial, realiteti i pasqyrës mediale. Meqenëse media, për nga natyra e funksionimit, po e transformon të vërtetën duke e deformuar atë dhe çfarëdo teme që e shtjellon e brumos në realitetin e vet mediatik, atëherë si çdo fushë tjetër edhe feja do të ndikohet prej saj.

Media mundohet ta pozicionojë fenë dhe simbolet e saj jashtë realitet të vet. Pozicionimi mediatik i fesë në planin politik realizohet në një trajektore politike nga fundamentalizmi në luftë, nga radikalizmi në terrorizëm. Kjo trajektore politike mundëson krijimin e një gjuhe mediatike negative mbi fenë. Edhe pse nuk kanë ndonjë lidhje me fenë ose afetarizmin, konceptet e ndryshme, si prapambeturi, terror, organizata ilegale, veshje primitive, fanatizëm etj., fetarizohen duke u shoqëruar nga diskursi mediatik me motive fetare, pozicionohen në rrafshin mediatik, duke e përmendur përkatësinë fetare e tyre dhe paraqiten si të ishin fetare.

Feja në internet dhe mediat sociale

Me digjitalizimin e mediave, deshën ose nuk deshën, hapësira dhe praktikat fetare treguan prirje për digjitalizim. Praktikat e jetës fetare morën formë, natyrisht, në bazë të kornizave digjitale. Ashtu siç besimtarët edhe predikuesit fetarë u përshtatën me format digjitale dhe u kthyen në ligjërues digjitalë, me ndjekës të shumtë në mediat sociale. Meqenëse praktikat fetare të besimtarëve dhe predikimet fetare u digjitalizuan, atëherë kjo nënkuptohet si një marrëveshje ndërmjet mjetit dhe përdoruesit, se çdo gjë që ka të bëjë me fenë do të jetohet duke u shpërndarë dhe asgjë s’do të mbetet e fshehur, ndërsa çdo shpërndarje do të regjistrohet. Si rezultat i kësaj marrëveshjeje, së pari u shpërbe privatësia, pastaj dija, ndërsa veprat dhe adhurimet u ekspozuan. Çdo gjë fetare ose rituale u formua nga ndjeshmëria e mediave digjitale dhe jondjeshmëria e njohur ekzistuese. Jo vetëm dijet fetare, por edhe praktikat u bënë të varura nga mundësitë digjitale. Një seri e adhurimeve (lutjet, prerja e kurbaneve etj.) u kthyen në adhurime digjitale. Adhurimit digjital, nëpërmjet teknologjisë, iu lehtësua realizimi, andaj besimtarët digjitalë filluan t’i realizojnë adhurimet digjitale në çdo kohë dhe hapësirë. Selfitë nga hutbet e xhumasë, fotografitë nga falja e namazit, video të drejtpërdrejta duke e gurëzuar shejtanin ose duke bërë tavaf ose fotografi me emrin e atij për të cilin luten nga Qabeja, të panjohura më herët, tashmë, nëse mund të thuhet, janë bërë pjesë e pandashme e adhurimit. Kënaqësia për t’u parë ka dalë para veprimtarisë së adhurimit. Sot besimtari digjital e realizon diskursin dhe kërkesat digjitale në kornizën e urdhëresave dhe ndalesave të digjitalizimit, ai ndihet i detyruar që besimin e tij të shpërndajë në rrjetet sociale dhe ka nevojë për regjistrim dhe dëshmitarë digjitalë. Këto praktika flasin për dozën e dorëzimit vullnetar ndaj këtyre platformave dhe e kanë ndryshuar formën e adhurimit.

Kur flasim për mediat sociale, duhet pasur parasysh që në këto rrjete dominon kultura e popullarizuar (pop kultura), e cila kulturë është popullore, publike, një kulturë që nuk dihet se kujt i takon, por imagjinohet si kulturë e komunitetit digjital. Prandaj, kulturën e popullarizuar dhe kulturën e krijuar në mediat sociale, në fakt, mund t’i konsiderojmë si identike.

Meqenëse feja përfshin çdo sferë të jetës sot, atë nuk mundemi ta mendojmë pa xhematin e mediave sociale ose xhematin digjital. Masa e cila i ka përvetësuar vlerat fetare sot është zhytur në kulturën e popullarizuar dhe merr trajtë (formë) në kornizat e imponuara nga kjo kulturë. Edhe fetarizmi i tyre strukturohet në këtë drejtim. Masat ose xhemati digjital, fetarizmi i të cilëve është strukturuar mbi kulturën e popullarizuar, deshi apo s’deshi perceptimi i tyre fetar, është popullarizuar. Edhe pse nuk kemi mundësi ta ndjekim mënyrën e jetesës së vërtetë të fesë dhe praktikës në media sociale, megjithatë mund të themi që kultura e popullarizuar, ashtu siç e ka ndryshuar çdo praktikë tjetër të jetës, e ka ndryshuar edhe fetaren. Në mediat sociale hapen llogari të ndryshme me emrat Allah, Kuran etj., dhe shpërndahen ajete, hadithe, madje besimtarët shpesh lutjet i tyre i shpërndajnë në mediat sociale. Adhurimet e tyre edhe gjatë vizitave të vendeve të shenjta i shpërndajnë online nëpërmjet fotove dhe videove, edhe pse adhurimet duhet përjetuar dhe jo shpërndarë për like. Kjo ka bërë shumë gjëra që janë konsideruar private të mos perceptohen më ashtu. Sot mund të themi se privatësia në mediat sociale ka pësuar një transformim të dukshëm, saqë mund të thuhet që ka humbur fare. Përderisa më parë shpërndarja e një fotografie private shihej ndryshe, sot, duke përfshirë këtu edhe komunitetin fetar, nuk paraqet ndonjë problem. Kjo d.m.th. që privatësia po shpërbëhet, pra po ndryshon perceptimi mbi privatësinë. Kështu, privatësia si fenomen edhe në mesin e komunitet fetar ka pësuar një transformim, duke u shfaqur me tepër seç duhet, kjo për shkak se mediumi ka imponuar një hapësirë pa privatësi për të gjitha shtresat.

Media sociale ofron një hapësirë ku, përveç informacioneve edhe dezinformacioneve të shumta, aty nuk ka ndonjë autoritet që t’i verifikojë këto informacione. Pra, për shkak se mediat sociale iu kanë ofruar mundësi kujtdo, që të predikoja fenë aty, autoriteti fetar është zbehur dhe informacionet e mirëfillta fetare vështirë gjenden. Përderisa në fenë e vërtetë ekziston një autoritet mbi të dhënat dhe informacionet fetare, në mediat socialë një gjë e tillë nuk ekziston, andaj me këtë rast shpërndahen informacione fetare pa ndonjë referencë.

Edhe predikuesit fetarë janë zhytur në këtë kulturën e popullarizuar të përdorimit të rrjeteve sociale, kjo me shpërndarjen e ligjëratave dhe debateve të ndryshme, të cilat i përgatisin në studio mediatike. Sidomos gjatë muajit të Ramazanit, ligjëratat (derset) e hoxhallarëve zënë një vend të mirë në përditshmërinë e muslimanëve. Këto ligjërata mediatike gjatë muajit të Ramazanit bëhen edhe më efektive. Këshillat dhe fjalët e tyre shpesh dalin para mesazhit hyjnor dhe kështu rrezikojnë të kthehen në persona “të adhuruar (admiruar)”. Po ashtu, gjatë muajit të Ramazanit shfaqen përsëri pyetjet, më shumë mediatike se fetare, në lidhje me atë që e prish e që nuk e prish agjërimin e të ngjashme, të cilat – në një formë – perceptimin shoqëror të fesë së vërtetë e zbresin në nivelin e këtyre pyetjeve. Të mos flasim për programet mbi përgatitjet e ushqimeve gjatë muajit të Ramazanit. Dhe, kjo përbën një material adekuat për mediat, sepse feja këtu përsëri përdoret si mjet.

Mediat sociale, po ashtu, u kanë ofruar mundësi edhe disa hoxhallarëve, të cilët mundohen që nëpërmjet disa diskutimeve pak më ndryshe të fesë, të mbledhin pranë vetes ndjekës. Edhe pse ata vetë nuk përbëjnë një autoritet, me kritika ndaj mendimeve të tjera dhe me debatet që i zhvillojnë me disa të tjerë, që ata i konsiderojnë kundërshtarë të tyre, thjesht vetëm ofrojnë kënaqësi hedoniste dhe nuk ofrojnë ndonjë dije ose njohuri praktike fetare. Po ashtu, kohëve të fundit vërehet se hoxhallarët e nominojnë njëri-tjetrin në mediat sociale, duke kërkuar derse mbi tema të ndryshme fetare, një fenomen tipik ky i mediave sociale.

Pra…

eMeqenëse media është një bartës me ndikim i kulturës globale, me të gjitha këto mundësi që i ofron, ajo prodhon gjithashtu fetarizëm të ri, në të cilin fenomeni i fesë i nënshtrohet kësaj gjuhe globale. Programet në të cilat festohen muajt e Ramazanit në atmosferën e festivalit, reklamat në të cilat iftaret identifikohen me konsum dhe programet që ngjajnë me “Talk Show”, janë shembuj të njohur se si fenomeni i fesë përshtatet me kulturën globale, që është bërë e përhapur me median.

Për arsye se media çdo gjë e sipërfaqëson, atëherë edhe temat, si shpallja hyjnore, pejgamberët, hadithi, historia islame, ajo i shtjellon në trajtë sipërfaqësore. Feja, e cila në mënyrë sipërfaqësore prezantohet në media, për shkak se gjithmonë do të kërkojë të zë vend në hapësirat mediale, me kalimin e kohës brenda saj nuk do të mbeten gjurmët e fesë së vërtetë, por ajo do të marrë formën e një feje të re, virtuale ose digjitale. Edhe pse në prapavijë ekziston një nijet i sinqertë në këtë nismë dhe ai ofron një përmbajtje serioze, hapësira mediatike e verbëron dhe e shkatërron këtë nijet. Sepse, gjuha dhe diskursi medial është mbi të gjitha qëllimet ose, shprehur ndryshe, të gjitha qëllimet i kthen në natyrën e saj. Sipas Mete Çamdereli-ut, nëse feja kthehet në argëtim, atëherë edhe argëtimi shumë lehtë mund të fetarizohet. Feja e kthyer në argëtim, si përfundim, d.m.th është kthyer në fenomen kulturor ose është kthyer në një fe folklorike me prirje popullarizuese.

Media shihet si kërcënim në pikën e tëhuajësimit të praktikave fetare dhe erozionit të dijes fetare. Por, nëse dizajnohet duke u fokusuar në qëllimin dhe jo mjetin, ajo mund të kthehet në mundësi të mirë të kuptimit dhe përhapjes së drejtë të dijeve fetare. Sidoqoftë, feja në kuptimin e plotë të fjalës, nuk digjitalizohet, por e pësojnë të gjitha ato gjëra që kanë të bëjnë me fetarizmin. Pra, feja nuk ndryshon, por ndryshon fetarizmi, mjetet dhe hapësira e tij.