Lufta në Ukrainë – kambanë alarmi për të gjithë

Lufta në Ukrainë – kambanë alarmi për të gjithë

“Mendoj se Perëndimi ka qenë naiv në mënyrën se si është sjellë kur Putini vendosi që ta pushtojë një pjesë të territorit të Gjerogjisë së pavarur, duke krijuar dy shtetet, republika fantome, sikurse Osetinë dhe Abkhazinë Jugore në vitin 2008. Por, mandej ka qenë po ashtu i papërgatitur dhe reagimi nuk ka qenë fare proporcional dhe i duhur në raport me aneksimin e Krimesë në mars të vitit 2014”, thotë Hoxhaj.

 Intervistoi: Avdi BAKIU

 Ndryshimet gjeopolitike pas invazionit rus në Ukrainë, ndryshimi i qasjes politike në gjithë globin, impakti i këtyre zhvillimeve në rajon dhe pikërisht në dhe rreth Kosovës janë temat që janë trajtuar në këtë intervistë me ish ministrin e Jashtëm të Kosovës, Enver Hoxhaj, njëherësh edhe deputet dhe nënkryetar i Kuvendit të Republikës së Kosovës. Si person akademik me njohuri të thella në gjeopolitikë, Hoxhaj flet për ndikimin rus në krijimin e politikave të shumë shteteve. Ndërkohë, duhet theksuar se ai është zyrtari i parë shqiptar nga Kosova që ka alarmuar në ndikimin e Moskës në mosnjohjen e Kosovës nga disa shtete anëtare të Bashkimit Europian.

SHENJA: Të fillojmë nga pika më nevralgjike në gjithë botën: Si e shihni invazionin rus në Ukrainë? Në cilat dimensione duhet ta perceptojmë këtë luftë?

HOXHAJ: Invazioni rus në Ukrainë është shkelje e sovranitetit dhe integritetit territorial të një vendi të pavarur, por edhe shkelje e një rendi botëror, i cili është krijuar nga fundi i Luftës së Dytë Botërore dhe nuk ka pasur ndonjë luftë më të madhe në Europë nga viti 1945, përtej asaj që ndodhi me luftërat në ish-Jugosllavi, në të cilat ka qenë e përfshirë edhe Kosova, Bosnjë dhe Hercegovina, Kroacia dhe Sllovenia, të cilat kanë qenë të përgjakshme. Por, kjo çfarë po ndodhë në Ukrainë ka të bëjë me atë që rusët po bëjnë përpjekje që ta rikthejnë pozitën e hegjemonit në ish hapësirën sovjetike, që ta rishqyrtojnë rendin ndërkombëtar në Europë, që ta riformësojnë arkitekturën e sigurisë pas zgjerimit të NATO-s nga vendet Baltike, Europën Qendrore e deri në Ballkan, përpjekje e cila jam shumë i sigurt që do të përfundojë me fitoren e Ukrainës, por edhe me vetë fitoren e Perëndimit. Por, pasojat gjeopolitike të asaj se çfarë po ndodhë në Ukrainë do të ndihen në çdo pjesë të botës. Natyrisht, që do ndihen edhe në Ballkan. Dinamika e ngjarjeve në Ukrainë pa dyshim që do ta formësojë rendin europian në kontinentin e vjetër, por do të ketë ndikim edhe në rendin ndërkombëtar si të tillë.

 

SHENJA: S’do mend se lufta në këtë vend ka impakt të fuqishëm edhe në rajonin tonë në përgjithësi, e posaçërisht në Kosovë dhe Bosnjë. Si mendoni se mund të reflektojë ky konflikt në këtë pjesë të globit?

HOXHAJ: Një kohë të gjatë pas rënies së Bashkimit Sovjetik dhe pas shpërbërjes së ish-Jugosllavisë, Rusia në raport me Ballkanin ka qenë vetëm një aktor i rëndësishëm politik dhe diplomatik për shkak të instrumenteve që kishte duke qenë shtet i përhershëm dhe anëtar i Këshillit të Sigurimit, pra për shkak të fuqisë së saj diplomatike. Ndërkaq, fuqia ekonomike ruse dihet se është më se e kufizuar. Mirëpo, në këto dhjetë vitet e fundit rusët jo vetëm në raport me Europën Lindore, por në raport edhe me Europën Juglindore, kanë bërë përpjekje që të sillen si një fuqi globale, duke ndjekur një mundësi gjeopolitike pothuajse cariste dhe, natyrisht, që pasojat e krizës në Ukrainë do të jenë me një përpjekje ruse për ta përdorë Ballkanin si një lloj oborri të pasëm për ta goditur Perëndimin, për t’i goditur edhe vetë shtetet në Ballkan, sepse në pikëpamjen e Kremlinit, Ballkani shihet si një hallkë e dobët e Europës. Dhe, këtu, përmes formave të luftës hibride, do të bëjë përpjekje që të krijohen tensione, që të destabilizohet situata, që të ketë agjenda për rrëzimin e qeverive, sikur që kishte përpjekje në Maqedoninë e Veriut para disa kohësh që të rrëzohet qeveria ose përpjekje për puç, siç kishte në Mal të Zi në vitin 2016. Të gjitha këto hyjnë në kuadër të një koncepti që bota sot e njeh si luftë hibride, një përpjekje ku përmes dezinformimit të opinionit publik, luftës informative, përçarjes politike, polarizimit, ngritjes së rivaliteteve të brendshme, Rusia do të bëjë përpjekje që e ardhmja e Ballkanit të jetë sa më e pasigurt, ndërsa natyrisht që nuk do të ketë ndonjë luftë sikurse po përjeton këto ditë Ukraina. Por, pasojat do të jenë mandej edhe gjeopolitike të rendit ndërkombëtar, ndërsa edhe për ekonomitë e vendeve të rajonit, të cilat janë të varura shumë nga importi ndërkombëtar.

SHENJA: Ajo që bie në sy është sjellja me dy kute e Perëndimit brendapërbrenda. Derisa Shtetet e Bashkuara të Amerikës që nga dita e parë janë treguar të prera kundrejt Putinit, vërehet mungesa e vendosmërisë e disa shteteve europiane për t’i ndenjur përballë agresionit rus. Mungesa e kapacitetit për t’i thënë ‘ndal!’ gazit dhe naftës ruse, sikur europianët i ka nxjerrë si më të luhatshëm. Si e shih ju këtë diversitet gjeopolitik, që në thelb duket i hollë, por në realitet ka një refleksion të fuqishëm?

HOXHAJ: Mendoj se Perëndimi ka qenë naiv në mënyrën se si është sjellë kur Putini vendosi që ta pushtojë një pjesë të territorit të Gjerogjisë së pavarur, duke krijuar dy shtetet, republika fantome, sikurse Osetinë dhe Abkhazinë Jugore në vitin 2008. Por, mandej ka qenë po ashtu i papërgatitur dhe reagimi nuk ka qenë fare proporcional dhe i duhur në raport me aneksimin e Krimesë në mars të vitit 2014. Ajo që e ka dalluar sjelljen perëndimore është që prej fundit të tetorit, javës së parë të nëntorit, Perëndimi ka qenë i vendosur, pra SHBA-ja e BE-ja, që në çdo mënyrë të jetë sa më i prerë në raport me Rusinë dhe çdo gjë që ka kërkuar deri më tash Ukraina në kuptimin e mbështetjes politike, mbështetjes diplomatike, mbështetjes ekonomike, sanksioneve, këto kanë ndodhur. Natyrisht, që nuk ka pasur ndonjë mbështetje që të plotësohet se çfarë prisnin ukrainasit, si ajo që të mbulohet hapësira ajrore, që NATO të ndërhyjë ushtarakisht, përkundër asaj që është mbështetur me armë. Mendoj se Putini, me sjelljen e tij, e ka bërë edhe më shumë unik vetë Perëndimin në raport me Rusinë, por jam më se i sigurt se këto masa nuk do të jenë të mjaftueshme për ta përfunduar luftën në Ukrainë. Dhe, Samiti i NATO-s, por edhe Samiti G-7, tregojnë se duket se do të jemi me një fazë të re, ku sanksionet do të ashpërsohen, importi i gazit nga Rusia do të mund të ndalohet dhe veprime tjera në mbështetje të vetëmbrojtjes së Ukrainës do të jenë edhe më të mëdha në javët e ardhshme.

SHENJA: Pa dyshim që bota moderne nuk do të jetë më e njëjta. Pavarësisht epilogut në Ukrainë, mendoj se të gjithë më pajtohen se konturat e politikëbërjes do të ndryshojnë rrënjësisht. Duke qenë se ju keni qenë edhe ministër i Jashtëm dhe prej vitesh jeni marrë me studime të gjeopolitikave, si e shihni rreshtimin e forcave të reja në glob?

HOXHAJ: Ne nuk e dimë se cilat janë qëllimet politike të Putinit në Ukrainë. E dimë vetëm pjesën se çfarë po ndodhë në terren, në rrafshin e luftës dhe të operacioneve ushtarake, por përpjekja do të jetë që bota të ndahet në dy sisteme, të demokracisë dhe të autokracisë, ku një bosht ruso-kinez do të bëjë përpjekje që ta rrisë ndikimin kudo tjetër në botë, por në fokus të veçantë edhe në Ballkan, përderisa Perëndimi do të bëjë përpjekje edhe më tutje që ta integrojë edhe Kinën edhe Rusinë në sistemin ndërkombëtar, që të mos ketë ndarje të botës. Por, pasojat do të jenë një rirreshtim i vendeve demokratike, i SHBA-së, BE-së, Kanadasë e Japonisë përballë një blloku të autokracive, të cilat – për shkak të rritjes ekonomike – do të bëjnë përpjekje të ushtrojnë një influencë kudo tjetër. Do të shohim si do të zhvillohen ngjarjet. Por, nëse Ukraina vërtet nuk mund ta fitojë luftën, edhe pse unë besoj se ajo do ta fitojë luftën e saj për pavarësi, pasojat do të jenë ndërkombëtare, sepse do të shtrohej pyetja: Kush e ka radhën pas Ukrainës? Çdo fuqi ushtarake në të ardhmen do të duhej ta shihte “legjitime” të drejtën që ta sulmojë një vend sovran dhe të pavarur dhe ky do të ishte rikthim i anarkisë, rikthim i ligjit të xhunglës dhe rregullimi i marrëdhënieve mes shteteve dhe marrëdhënieve ndërkombëtare merr formë në parimin e forcës dhe të konsideratës gjeopolitike sesa të gjykimit moral ose parimeve të mirëfillta të bashkëpunimit.

 

SHENJA: Para invazionit rus në Ukrainë flitej me të madhe për një përshkallëzim të mundshëm të situatës në Bosnjë. Dodiku, por pse jo edhe Vuçiqi, disi “e patën nxehur” fjalorin e tyre politik në favor të acarimit të situatës. Të mësuar nga historia e afërt në ish Jugosllavi, dihet se si përfundon “ngritja e tensioneve”. Por, meqë tashmë “ka krisur pushka” në Ukrainë, a mendoni se serbët në Bosnjë dhe Serbi e kanë kuptuar se sa serioze është puna e sigurisë në Ballkan?

HOXHAJ: Serbët do ta kuptojnë seriozitetin e sigurisë në Ballkan vetëm nëse Perëndimi është serioz. Unë mendoj se nëse Serbia deri më tash ka ndjekur një kurs të uljes në dy karrige, edhe me Perëndimin edhe me Rusinë, edhe me Europën edhe kundër Kosovës, edhe kundër Bosnjes, mendoj se kësaj politike do të duhej t’i jepet fund njëherë e përgjithmonë. Qeveria në Banja Llukë dhe vetë Milorad Dodiku nuk janë asgjë tjetër veçse satelite dhe kukulla të vetë Rusisë, përderisa Serbia është bastioni kryesor i politikës ruse në Ballkan, qoftë edhe përmes bashkëpunimit të madh që ka Serbia si shtet me Federatën Ruse. E dimë që nga 24 maji i vitit 2013 pati një partneritet strategjik ndërmjet Rusisë dhe Serbisë, jo një shpallje të një aleance të vjetër historike, por një partneritet strategjik, i cili nënkupton koordinim në politikë të jashtme, koordinim në mbrojtje, bashkëpunim ndërmjet ushtrive, armatim të Serbisë, ashtu vetëm në këto vetëm dhjetë ditët e fundit janë siguruar mbi 40 avionë Mig-24 e tanke dhe pajisje tjera ushtarake, mandej bashkëpunim në çdo fushë të jetës, në ekonomi, në tregti. Të gjitha këto janë rregulluar me një marrëveshje dypalëshe të nënshkruara në Soçi në maj të vitit 2013. Por, përtej kësaj, Kisha Ortodokse Serbe është partneri kryesor dhe altoparlanti kryesor i të gjitha pikëpamjeve më të errëta ruse në raport me Ballkanin dhe unë mendoj që është koha e fundit që Perëndimi ta shtrëngojë Serbinë që ajo të jetë serioze edhe në raport me rrugën e saj të anëtarësimit në Bashkimin Europian. Ajo veç i ka hapur negociatat për anëtarësim dhe parashihet që të ketë një koordinim të politikës së jashtme, meqë Serbia ka po ashtu një lloj marrëveshje të partneritetit për paqe me NATO-n, andaj amerikanët dhe europianët do të duhej ta rirreshtojnë Serbinë dhe, mbi të gjitha, serbët në Ballkan. Njëjtë do të vlente edhe para disa muajsh për qeverinë e Krivokapiqit në Mal të Zi, e cila përbëhej nga forcat më të errëta të nacionalizmit serb. Të gjitha këto kishin pikëpamje jo vetëm antishqiptare, antimaqedonase, antiboshnjake, po në fund të ditës kishin edhe pikëpamje antiperëndimore. Kriza në Ukrainë dhe lufta që po ndodhë atje duhet të jetë një kambanë alarmi që tash e tutje këto tema duhet të mbyllen në Ballkan.

SHENJA: Pak më parë jua parashtrova një pyetje për qasjen europiane që dallon shumë nga pragmatizmi amerikan. S’do mend se mungesa e unitetit europian vërehet edhe në çështjen e njohjes së Kosovës. Sipas jush, tani pasi që besoj se çdo politikan i pjekur BE-së duhet ta kuptojë se Rusia dhe argatët e saj paraqesin rrezik për paqen në kontinent, por edhe në gjithë globin, a do të reflektojnë edhe ato pesë shtete që nuk e kanë njohur deri më tani pavarësinë e Kosovës?

HOXHAJ: Mendoj që është jetike për Kosovën, por edhe për unitetin europian, që temat të cilat kanë mbetur të pambyllura në Ballkan, sikurse është njohja europiane e Kosovës, të ndodhin. Europianët e kanë dëmtuar shumë unitetin e tyre të brendshëm, kohezionin e tyre të brendshëm. Kanë hapur debate totalisht të panevojshme, sikurse ato që i kishim në Spanjë gjatë tensioneve me Katalonjën dhe Barcelonën, sikurse herë pas here që shfaqen tendenca proruse në shumë vende europiane duke sulmuar Kosovën. Do duhej të gjitha këtyre qasjeve, gjoja neutrale, por të cilat në fund kanë qenë proruse, t’u jepet fund dhe, natyrisht, që Greqia, Qiproja, Sllovakia, Rumania dhe Spanja do duhej ta njohin Kosovën. Deklaratat e bërë nga ministri i Jashtëm, Lavrov, se Rusia nuk do ta ndryshonte qëndrimin e saj në raport me pjesën e banuar nga turqit të Qipros për aq kohë sa Greqia nuk e njeh Kosovën, tregon se sa e pashpirt është Rusia në sjelljen saj gjeopolitike dhe se sa të shantazhuar kanë qenë këto pesë shtete europiane të cilat nuk e kanë njohur Kosovën. Unë në të kaluarën kam thënë, herë pas here edhe publikisht, që disa prej këtyre vendeve që nuk e kanë njohur Kosovën e kanë bërë një gjë të tillë jo për arsye të brendshme shtetërore dhe për shkak të politikës së jashtme ose të rregullimit të brendshëm, por kanë ndjekur një politikë e cila do ta kënaqte edhe ambicien e Rusisë. Deklarata që e bëri Lavrovi javën e kaluar e konfirmon një gjë të tillë. Tash është koha e fundit që këto vende ta njohin Kosovën.

SHENJA: Derisa flasim për qasjen e komunitetit ndërkombëtar kundrejt rajonit, nuk mund të mos e lëmë pa përmendur edhe qasjen që ka Perëndimi ndaj Serbisë, e cila nuk i bashkohet botës perëndimore për sanksione ndaj Rusisë dhe dëshiron të luajë në dy karrige. Cili mendoni se do të jetë epilogu i këtyre marrëdhënieve të Serbisë me BE-në dhe SHBA-në dhe a do të reflektohet kjo në favore për Kosovën në dialogun që duhet të vijojë?

HOXHAJ: Bashkimi Europian do të duhej jo ta kërcënojë, por do të duhej ta vendosë Serbinë para dilemës a do që vërtetë ta harmonizon politikën e saj të jashtme si shtet kandidat për anëtarësim pas hapjes së negociatave duke vendosur sanksione ndaj Federatës ruse dhe nëse kjo nuk ndodhë, do të duhej ta suspendonte për një kohë procesin e anëtarësimit të Serbisë në Bashkimin Europian. Përndryshe, nuk do të shihet si bashkësi politike me ndikim në rajon nëse edhe Serbia nuk i nënshtrohet këtij ndikimi dhe fuqisë europiane. Te dialogu Kosovë-Serbi mendoj që për neve në Kosovë do të ishte jetike që ne t’i bindim partnerët tanë perëndimorë që për ne është urgjente arritja e një marrëveshjeje për njohje të ndërsjellë me Serbinë. Se a do ta mbështesë Serbia një gjë të tillë, kjo është çështje e Serbisë, por nëse kjo nuk ndodhë, mendoj që Kosova do të duhej të mbështetet me anëtarësimin e saj në NATO, anëtarësimin e saj në Këshillin Europian dhe OSBE, por edhe me një proces të përshpejtuar të anëtarësimit të saj në Bashkimin Europian, së bashku me dinamikat që kanë edhe vendet tjera të rajonit. Por, Ukraina kërkon jo një rirreshtim dhe rishqyrtim të rrethanave në Ballkan, por kërkon një pozicionim të vetë Kosovës. Në situata të tilla nuk mjafton për lidershipin politik në Kosovë vetëm të bëjë analiza dhe të japë intervista për mediat ndërkombëtare, por pyetja duhet të shtrohet: çka mund të përfitojmë, si mund ta lëvizim vendin tonë që kjo kohë të përdoret si mundësi për të përmbushur disa prej pritjeve, të cilat në një situatë tjetër nuk do të ishte e mundur që të përmbushen?

SHENJA: Në Kosovë gjendet NATO, por Kosova nuk është në NATO. Rrjedhimisht, kjo i bie se për Kosovën, të paktën “de jure”, nuk vlen neni 5, në bazë të të cilit sigurohet mbrojtja e një shteti anëtar të NATO-s. Nisur nga kjo, çfarë duhet të bëjë Prishtina zyrtare e çfarë NATO, që flamuri i Kosovës sa më parë të valojë në selinë e këtij mekanizmi ushtarak në Bruksel?

HOXHAJ: Kosova do të duhej, mbi të gjitha, ta miratojë një plan të veprimit për anëtarësim në NATO. Natyrisht, anëtarësimi merr kohë, por ajo çfarë do të ishte e mundur të ndodhë gjatë vitit 2022, do të mund të ndodhte që ajo të bëhet pjesë e Kartës së Adriatikut. Dhe, mendoj se këtu partnerët tanë amerikanë do të duhet ta mbështesin Kosovën dhe Qeveria e Kosovës duhet të shtyjë përpara një qëllim të tillë. Së dyti, do të duhej, vërtet brenda një kohe të shkurtër, që gjatë këtij viti të bëhemi pjesë e partneritetit për paqe, sepse Kosova është i vetmi vend në rajon që nuk ka një partneritet për paqe me NATO-n. Edhe Serbia ka, kanë edhe vendet tjera, por ne jo. Dhe, së treti, të do duhej të ketë një dialog politik dhe një modernizim të FSK-së, një rritje të buxhetit për FSK-në, që ne në një plan afatshkurtër, në një periudhë kohore tri deri në pesë vite ta arrijmë qëllimin final. Por, kjo do të varet prej asaj se sa Qeveria e Republikës së Kosovës do të dijë të flasë me partnerët tanë amerikanë, me shtetet e tjera të rëndësishme udhëheqëse brenda NATO-s, me mirëbesim dhe jo me deklarata publike, se çfarë duhet të bëjmë ne brenda Kosovës që t’i përmbushim të gjitha ato kritere që do të mundësonin që Kosova të bëhet shtet anëtar i NATO-s dhe në të njëjtën kohë të ketë një dialog intensiv diplomatik me Uashingtonin dhe me qendrat e tjera.

SHENJA: Dialogu me Serbinë po zhvillohet ashtu siç po e shohim të gjithë… Të gjithë e dimë se në aspektin teorik fundi i këtij dialogu do të duhej të rezultonte me njohje të ndërsjellë. Por, “meqë nga një e thënë e deri te një e bërë ekziston një det i tërë”, si e shihni ju këtë proces?

HOXHAJ: Dialogu aktualisht është një lloj qorrsokaku. Ne si parti politike në opozitë kemi kërkuar, por jo vetëm pse jemi në opozitë, ngase një gjë të tillë e kemi thënë edhe derisa kemi qenë në Qeveri, që Qeveria e Republikës së Kosovës nuk ka nevojë të merret me çështje teknike në Bruksel në një kohë kur rendi ndërkombëtar ka ndryshuar dhe kur ai rend ndërkombëtar, i cili e ka krijuar Kosovën e pavarur, nuk ekziston më. Do të duhej që Qeveria të merrej me dialog politik dhe dialogu politik duhet ta sjellë njohjen e ndërsjellë. Ajo që dua të them është që është e kotë të zhvillohen takime teknike, të cilat po i mban zv/kryeministri Bislimi, përderisa kryeministri Kurti nuk e ka për agjendë dhe pritje të shpejtë të nënshkruajë një marrëveshje për njohje të ndërsjellë. Kjo situatë do t’u shërbente interesave të Kosovës. Se a do ta mbështesë mandej Serbia një marrëveshje të tillë, a do ta nënshkruajë një marrëveshje të tillë Beogradi, kjo është çështje që i takon Beogradit. Por, ne do të duhej ta bëjmë punën tonë, sepse ne në fund të ditës në këto 20 vitet e fundit kemi negociuar me Serbinë, por serbët nuk kanë pranuar që të nënshkruajnë marrëveshje me ne dhe ato marrëveshje ne i kemi nënshkruar me partnerët tanë ndërkombëtarë dhe gradualisht kemi arritur që ta përmbushim qëllimin tonë të lirisë së Kosovës, siç ka qenë Konferenca e Rambujesë, që është kontrata e parë e Kosovës me Perëndimin, sikurse që kanë qenë negociatat në vitet 2006 dhe 2007 në kuadër të procesit të Ahtisaarit që kanë sjellë pavarësi të Kosovës. Të gjitha këto ne i kemi bërë në partneritet me Perëndimin.

SHENJA: “Open Balkan” është një çështje tjetër që na ka shkaktuar përçarje brenda shqiptare. Kosova njëzëri, pushtet e opozitë, janë shprehur kundër. Rama është PËR. Meqë pozicionimet politike mes Ramës dhe Kosovës përkitazi me këtë çështje janë diametralisht të kundërta, a i bie kjo se kryeministri shqiptar “po e hedh vallen e tij politike” pa e marrë fare parasysh interesin gjithëkombëtar?

HOXHAJ: Mendoj se kryeministri Rama ka ndjekur një politikë, e cila është tipike me rrethanat kur ekziston një situatë e status quo-së. Për shkak të moszgjerimit të Bashkimit Europian drejt Ballkanit, ka mbetur e bllokuar edhe Maqedonia e Veriut për hapje të negociatave për anëtarësim, edhe Shqipëria, po edhe Mali i Zi, edhe Serbia, edhe Kosova, edhe Bosnje e Hercegovina nuk është që kanë bërë ndonjë progres të madh viteve të fundit. Dhe, kur e ke pozitën e caktuar qeverisëse, shtrohet pyetja se çka do të duhej të ndodhë në situata të tilla të të qëndruarit në vend? Dhe, me qëllim që situata të mos degradojë, zakonisht preferohet një politikë e hapave të ndërmjetëm dhe unë kështu e kam lexuar qasjen e kryeministrit Rama në raport me “Ballkanin e Hapur”, një qasje të cilën e pati mbështetur para shumë vitesh, por me një kornizë tjetër, edhe Angela Merkel në kuadër të Procesit të Berlinit. Në atë kohë, kur në Berlin në vitin 2013 unë kam qenë ministër i Jashtëm, është shpikur Procesi i Berlinit. Qëllimi ka qenë që të ndiqet një politikë e hapave të vegjël, e hapave të ndërmjetëm, me qëllim që gjërat mos të degradohen në rajon. Mendoj që këto konsiderata që i ka pasur Rama për Berlinin janë lexuar ndryshe në kryeqytete të ndryshme. Arsyeja se pse Prishtina ka pasur hezitim, nuk ka të bëjë me kryeministrin Rama, por ne e kemi parë projektin e “Ballkanit të Hapur”, projektin e “Mini Shengenit”, projektin e “Unionit doganor” si një projekt për ta izoluar politikisht Kosovën dhe për ta minuar shtetësinë tonë. Ajo që elita politike ka bërë gabim në Kosovë, veçanërisht kryeministri Kurti, është që ai nuk ka treguar vullnet politik që të bisedojë me kryeministrin Rama rreth asaj se si e kupton një proces të tillë. Por, situata në Ukrainë mendoj se e ka tejkaluar këtë zhvillim dhe ajo që çfarë do të duhej ta kenë parasysh shqiptarët është që të ketë një koordinim më të madh ndërmjet dy shteteve, Shqipërisë dhe Kosovës, të ketë një koordinim të mirëfilltë me vëllezërit tanë në Maqedoninë e Veriut, të cilët kanë bërë një punë marramendëse që këtë vend ta mbajnë në orientimin perëndimor. Po të mos ishin forcat politike shqiptare, gjërat në Maqedoninë e Veriut do të shkonin në drejtim shumë të gabuar, sikurse u pa me disa përpjekje të partisë politike Levica para disa muajsh, sikurse faktori shqiptar i vogël në numër si demografi, por i rëndësishëm në politikë, është përcaktues edhe për vazhdimin e orientimit perëndimor të Malit të Zi. Në këtë kontekst, unë e shoh rolin faktori shqiptart në Ballkan, pavarësisht se në cilat shtete jetojmë, si të barabartë me faktorin gjerman në Europë. Duhet sa më shumë koordinim, sa më pak keqkuptime dhe sa më shumë politikë e cila do rezultate konkrete.