` . Koncepti i Ibrahim Kalınit mbi nocionin e qytetërimit - TV SHENJA

Koncepti i Ibrahim Kalınit mbi nocionin e qytetërimit

Recension: Ibrahim Kalın, Barbarë, Modernë, Të Qytetëruar: Shënime mbi qytetërimin, Logos-A, Shkup, 2020, 394 faqe.

Shkruan: Murat M. ALIU, Prilep

Ibrahim Kalın, si njëri ndër personalitetet i cili është pjesë e plejadës së mendimtarëve turq, që duke marrë për bazë një epistemologji të ndryshme nga ajo moderne, mëton që nocionit të qytetërimit t’ia japë kuptimin e vërtetë. Parë në përgjithësi, mendimi filozofik i Kalın-it konsiston në dekonstruimin e koncepteve moderne, që sot ideologjia liberaliste dhe, në përgjithësi, mendimi iluminizmi mundohet t’ua mveshë petkun e universalitetit. Thënë ndryshe, Kalın-i – duke u bazuar në filozofinë dhe epistemologjinë islame – vë në dukje varfërinë e nocioneve ose koncepteve moderne për të shpjeguar në përgjithësi botën, e në veçanti qenien, ekzistencën, njeriun, shoqërinë, rendin, kozmosin, shtetin etj. Në këtë kontekst Kalın-i përpiqet që, edhe përkundër hegjemonisë dhe monopolit modernist mbi “shpjegimin” e botës, të theksojë rëndësinë e filozofisë islame në shpjegimin e botës dhe, si rrjedhojë, të zhvillojë një ligjërim alternativ ndaj ligjërimit modern.

Në këtë libër autori e analizon epistemologjinë moderne të nocionit të qytetërimit. Thënë ndryshe, Kalın-i e analizon se si sot bota perëndimore e përkufizon, e kuptimëson dhe e percepton nocionin e qytetërimit. Libri ndahet në 10 kapituj.

Nëse librit do t’i kishim bërë një qasje holistike, atëherë mund të thuhet se autori në pjesën e parë të tij e analizon vizionin europian mbi nocionin e qytetërimit dhe me një sy kritik e vendos vizionin e tij mbi këtë nocion. Ndërkaq në pjesën tjetër Kalın-i vë në pah vizionin e islamit ose të botës muslimane për këtë nocion. Në këtë kontekst Kalın-i, duke u nisur nga premisa se sot nocioni i qytetërimit nën ndikimin e filozofisë iluministe, pozitivizmit dhe në përgjithësi nga paradigma moderne e postmoderne është një nocion i papërkufizuar, si dhe duke vënë në pah varfërinë e tij duke marrë për bazë Islamin, përpiqet të vendosë një vizion të plotë e të përkyer të nocionit të qytetërimit.

Ne fillim Kalın-i, duke hedhur një sy mbi gjendjen momentale të qytetërimit perëndimor dhe duke hedhur një sy mbi ndikimin e epokës postmoderne, thekson se sot bota në të njëjtën kohë po përjeton edhe barbarinë, edhe modernitetin, edhe qytetarinë. Barbaria është sinonim i dëshirës së njeriut (post)modern për të marrë gjithçka që dëshiron me dhunë, me metoda irracionale dhe të pamoralshme. Moderniteti përjetohet si një vizioni shekullaro-progresist, që zëvendëson traditën në emër të premtimit për një botë më të mirë. Ata që modernizmin e shohin si një progres shkencor dhe zhvillim ekonomik, pretendojnë se ky proces i ka sjellë dobi të mëdha njerëzimit. Është interesante që autori barbarinë dhe modernizmin i sheh si procese të njëkohshme. Dhe, së fundi, pra gjendja e tretë, është qytetaria. Këtë nocion autori e përkufizon në këtë mënyrë: “Qytetaria shpreh të bërit e diçkaje në kuadër të normave racionale dhe morale” (fq. 26).

Ashtu siç u përmend pak më lart, Kalın-i me një sy kritik hedh në dritë mangësitë e nocionit të qytetërimit. Së këndejmi, autori – duke theksuar lidhshmërinë epistemologjike ndërmjet qytetërimit dhe modernitetit – vë në pah qëndrimin reduksionist perëndimore ose europian ndaj këtij nocioni. Kalın-i mendon se sot qytetërimi lidhet ngushtë me rregullimin e botës materiale dhe, sipas tij, me nocionin qytetërim bota perëndimore nënkupton përgjithësisht arritjet tekniko-teknologjike. Mirëqenia, prodhimi, drejtësia sociale, siguria etj., janë pjesë përbërëse të qytetërimit. Por, qytetërimi paraqet diçka që i tejkalon këto. Për më tepër, qytetërimi shpreh tërësinë e qëndrimeve e të sjelljeve kundrejt qenies (fq. 13). Qytetërimi, para së gjithash, përfaqëson një pozicion mendor dhe estetik në lidhje me qenien. Ndërsa më pas vjen në shprehje dimensioni i tij fizik a material. Kalın-i mendon se “qytetërimi del në pah si rezultat i marrëdhënieve të njerëzve me arsye dhe vullnet të lirë me natyrën dhe njëri-tjetrin. Natyra dhe forma e kësaj marrëdhënieje përbën gurët themelorë të të qenit i qytetëruar dhe të ndërtimit të një qytetërimi. Prandaj “të qenit i qytetëruar”, domethenë qëndrimi racional, i drejtë, moral, paqësor dhe konstruktiv ndaj qenies dhe njerëzve u paraprin institucioneve qytetërimore dhe i ndërton ato. (…) Ajo që e bën të qytetëruar ose barbare një shoqëri nuk janë mundësit materiale apo mjetet teknologjike që zotëron, por vizionet, qëndrimet dhe sjelljet që parashtron për t’i dhënë kuptim qenies dhe jetës” (fq. 37-38). Përkundër kësaj, sipas autorit, perëndimorët kanë arritur që nocionin e qytetërimit ta shkëpusin nga kuptimi i tij burimor, sepse sot nocioni i qytetërimit është i lidhur ngushtë me progresin material dhe teknologjik që ka shënuar Perëndimi duke u bazuar në paradigmën moderne.

Kalın-i, duke e kritikuar këtë qasje reduksioniste të botës perëndimore, thotë se të gjitha vuajtjet e shekullit XIX dhe XX në Europë ishin pasojë pikërisht e kësaj mendësie. Holokausti dhe gjenocidi ndaj boshnjakëve në vitet e 1990-të pa dyshim që reflektojnë, siç thotë Kalın-i, “shpirtin dhe turpin” e qytetërimit modern. Lidhjen kauzale ndërmjet qytetërimit modern dhe gjenocideve Kalın-i e ilustron me shprehjen e Bauman-it, sipas të cilit qytetërimi modern mund të mos jetë kusht i mjaftueshëm i Holokaustit, por pa dyshim është kusht i domosdoshëm i tij. Lidhja ndërmjet qytetërimit dhe gjithë këtyre ngjarjeve çnjerëzore qëndron në mendjen instrumentale dhe epistemologjinë iluministe ose moderniste. Duke filluar nga Weber-i e deri tek Elias-i, qytetërimi shprehte vendosjen nën kontroll të instinkteve joracionale të njeriut. Duke e burgosur dimensionin “shtazor” të njeriut, pritej që nën udhëheqjen e arsyes do të ishte i mundur krijimi i një bote ideale. Por, historia dëshmon që kjo gjë nuk ndodhi. Përkundrazi, sipas Kalın-it, me lartësimin e arsyes dhe nën udhëheqjen e saj, bota përjetoj shumë dhimbje.

Kalın-i, duke u nisur nga ideja që qytetërimi në të njëjtën kohë ka të bëjë me raportin moral ndaj tjetrit, vë në dukje kuptimet ideologjike që i janë mveshur nocionit të qytetërimit. Sipas tij, europianët – duke u mbështetur në filozofinë iluministe dhe duke parë racën dhe kulturës e tyre si superiore – nocionin e qytetërimit e përdorën si një instrument për t’i legjitimuar politikat e tyre imperialiste dhe kolonialiste. Kalın-i, në fillim të librit, duke theksuar që “një nga synimet e këtij libri është t’i çlirojë nocionet e qytetërimit e të të qenit i qytetëruar nga e kaluara e tyre imperialiste dhe nga ajo për shoqërime hegjemonike moderne” (fq. 24), vë në pah instrumentalizmin e qytetërimit për qëllime imperialiste dhe kolonialiste të europianëve. Derisa kuadri filozofik i kësaj mendësie ishte vendosur me filozofinë iluministe, kuadri filozofik i Europës së shekullit XIX ishte që njerëzimi përgjatë historisë evoluon nga gjendja primitive, e prapambetur dhe e egër, në një gjendje të përparuar, të zhvilluar, komplekse e racionale, duke u përsosur kësisoj edhe kulturalisht edhe biologjikisht. Meqë ky kuadër filozofik ishte ndërtuar mbi premisat që Europa përfaqësonte zhvillimin, progresin, lirinë, të bukurën, rendin dhe, thënë në përgjithësi, Europa e kishte tejkaluar periudhën e barbarisë, atëherë Europës i takonte që ta marrë rolin për “emancipimin” e botës së prapambetur. Ngase, siç vë në dukje Kalın-i, “kolonializmi, evolucionizmi dhe botëkuptimi historik progresist bartnin në vetvete edhe tezën se shoqëritë tradicionale (primitive) mund të transformohen vetëm me anë të të ndërhyrjeve radikale nga jashtë” (fq. 102). Në këtë kontekst, ngjashëm si me Holokaustin, edhe imperializmi europian është një aspekt i pashmangshëm i progresit qytetërimor. Atë që Kalın-i dëshiron ta theksojë këtu është se qytetërimit i cili i mungon morali dhe koncepti për tjetrin është vrastar. Për Kalın-in qytetërimi para së gjithash ka të bëj ëme normat morale të një shoqërie dhe më pas me zhvillimin teknologjik e materialist. Ajo që i mungon qytetërimit europian është pikërisht dimensioni moral dhe njerëzor. Imperializmi ndoshta i solli Europës të mira materiale, por e privoi nga njerëzorja. Këtë gjendje Kalın-i e ilustron me paragrafin në vijim: “Një botë kulturore, artistike dhe qytetërimore e bazuar në konsumin e kënaqësisë, nuk na shpie në virtyt, liri dhe lumturi, por në degradim moral, varësi, kaos dhe palumturi. Por qytetërimi në thelb përfaqëson procesin e kalimit nga homo sapiens-i tek njeriu” (fq. 107). Kalın-i, për ta përshkruar degjenerimin e qytetërimit modernist i cili në shekullin XIX dhe në fillim të shekullit XX u manifestua në formën e racizmit, jep si shembull “kopshtet njerëzore”, të cilët gjatë këtyre shekujve ishin shumë të përhapur në Europë dhe SHBA. Në ekspozitat e mëdha të organizuara në këtë periudhë, krahas produkteve kulturore e natyrore, ekspozoheshin edhe njerëz të racave “të pazhvilluara. Njerëzit me ngjyrë të sjellë nga vendet e Afrikës e që ekspozoheshin nëpër kryeqytetet e Europës, “nga njëra anë kënaqnin ndjenjën e epërsisë të njeriut të bardhë nga ana tjetër ofronin një justifikim dhe legjitimitet për kolonizimin e këtyre popujve nga europianët (…)” (fq.115).

Njëra ndër kritikat kryesore të Kalın-it kundër vizionit europian të qytetërimit ka të bëjë me përkufizimin e qytetërimit si rezultat i luftës së njeriut kundër natyrës. Në këtë kontekst shumica e mendimtarëve europianë lindjen e qytetërimit e shohin si një proces a fenomen të luftës së njeriut kundrejt natyrës, sepse filozofët europianë e konsideronin natyrën si barbari dhe si një gjendje të paqytetëruar. Në këtë kuadër, përderisa “natyra përfaqëson gjendjen primitive, të papërpunuar e të paorganizuar të qenies, ideali që duhet të arrijë njeriu u përshkrua si krejt e kundërta dhe në këtë mënyrë procesi i qytetërimit të njeriut u përkufizua si largim nga gjendja e natyrshme. Kjo gjendje konfliktuale mes “natyrës së krijuar nga Zoti” dhe “kulturës së krijuar nga njeriu”, nga shekulli i 18-të nisi të bëhej një nga premisat bazë të mendimtarëve modernë dhe treshja “kulturë, teknikë, qytetërim”, nisi të interpretohej në kuadrin e mjeteve të zhvilluara e të përdorura pavarësisht dhe kundër natyrës” (fq. 163-164). Botëkuptimi europian për qytetërimin, si instrument për ta shndërruar dhe kapërcyer natyrën, e përforcon idenë se ndërmjet njeriut dhe natyrës ekziston një disharmoni, tension dhe konflikt. Sipas autorit, ky botëkuptim nuk përbën asgjë, pos një estetizëm të barbarisë. Sepse, çdo qasje që e vendos natyrën kundër njeriut, e riprodhon këtë kulturë barbarie me apo pa vetëdije. Sipas Kalın-it, pikërisht në këtë botëkuptim duhen kërkuar rrënjët e lëmshit të problemeve, të cilët manifestohet si krizë mjedisore dhe ndryshimin klimaterik, duke kërcënuar të ardhmen e tokës. Në anën tjetër, mendimi islam, sipas Kalın-it, njeriun dhe natyrën i sheh si pjesë të të njëjtit rreth të qenies. Në këtë pikë qytetërimi shpreh procesin e tëhuajtjes së njeriut nga natyra. Nga këtu del edhe dimensioni materialo-teknik i qytetërimit. Pra, ky dimension i qytetërimit krijohet si rezultat i përpjekjes së njeriut për ta dominuar dhe shfrytëzuar natyrën. Thënia e Descartes-it se “Njeriu është sundues dhe posedues i natyrës” vë në pah botëkuptimin reduksionist i qytetërimit (fq. 169). Në fakt,reduktimi i nocionit të qytetërimit vetëm me dimensionin tekniko-materialist është i lidhur ngushts me botskuptimin iluminist për njeriun. Si njëri ndër ateistët më të shquar iluminist, Julien Offray de la Mattrie, në veprën e tij “Njeriu si makinë” shprehej se: “Njeriu është makinë dhe në univers ka vetëm një substancë që merr forma të ndryshme” (fq. 171). Qytetërimin teknikalist, që del në pah si pasojë e këtij vizioni ontologjik, Kalın-i – duke iu referuar Heidegger-it – qenien e redukton në materie, “njeriun” në “homo sapiens” dhe të vërtetën dhe realitetin përpiqet t’i përkufizojë me elementet minimale të qenies (fq. 173). Ndryshe nga ky vizion europian mbi qytetërimin, Kalın-i thotë se “qytetërimin mund ta përkufizojmë si manifestim dhe mishërim të një botëkuptimi dhe vizioni ontologjik, të bazuar në arsye e virtyt, në dimensionet e kohës dhe hapësirës. Çdo qytetërim i konkretizuar si e drejtë, rend, mënyrë jetese, estetikë, art dhe jetë urbane, mbështetet në një botëkuptim të vizion ontologjik të caktuar” (fq. 176). Kalın-i, në mënyrë të ashpër, e kritikon vizionin europian që e redukton qytetërimin vetëm në marrëdhënien e njeriut më botën e jashtme. Përkundër kësaj, qëndrimi i qytetëruar ndaj vetes, mjedisit, botës dhe njerëzve të tjerë, e përbën bërthamën e qytetërimit.

Qëllimi ose intenca kryesore e Ibrahim Kalın-it në këtë vepër është të argumentojë se asnjë qytetërim nuk mund të ekzistojë pa një premisë metafizike. Pra, nëse do ta kishim përmbledhur më pak fjalë kritikën e Kalın-it ndaj vizionit europian mbi qytetërimin, atëherë lirisht mund të thuhet se kjo kritik konsiston në “përjashtimin e dimensionit matafizik” të nocionit të qytetërimit.

Botëkuptimi europian mbi qytetërimin nuk mundë të jetë i plotë përderisa në qendër të kozmosit e vendos njeriun. Ai nuk mund të bëhet i plotë përderisa nuk hapet ndaj “tjetrit” dhe “të përjetmit”. Në këtë kontekst njeriu nuk është zotëri i botës, por kujdestar i saj. Atë që Kalın-i e quan botëkuptimi dhe vizioni ontologjik, na shpie në hapësirën e dy nocioneve të ndërlidhura me njëri-tjetrin: koncepti për universin dhe vendi i njeriut në botën e qenies. “Koncepti për universin i një qytetërimi është zgjatim i natyrshëm i botëkuptimit dhe vizioni të tij ontologjik. Ai shpreh mënyrën tonë të perceptimit kundrejt universit apo botës ku jetojmë” (fq.180). Pyetjes se ç’vend zë njeriu brenda qenies, sipas autorit, mund t’i përgjigjemi vetëm sipas vizionit ontologjik dhe modelit universal që kemi. Humanizmi modern, nën ndikimin e subjektivitetit kartezian, e vendos njeriun në qendër të qenies, kozmologjitë moderne që kanë marrë formë nën ndikimin e pozitivizmit e kanë reduktuar njeriun në një qenie pakuptim. Ndërkaq nga ana tjetër vizionet ontologjike tradicionale, duke marre për bazë rrethin e madh të qenies dhe njeriun, e vendosin jo në qendër të këtij rrethi, por brenda tij.

Thënë shkurt, për autorin nuk mund të mendohet një qytetërim pa dimensionin metafizik, sepse ky dimension ia jep njeriut konceptim për tjetrin, natyrën dhe kësisoj bën të mundur jetën harmonike. Sipas autorit, tejkalimi i konceptit fizikalist për kozmosin, i projektuar nga qytetërimi modern, varet nga rikonceptimi i qenies në mënyrë holistike. Të jesh i qytetëruar nënkupton të veprosh në harmoni me natyrën e gjërave, duke vendosur kësisoj drejtësinë. Një vizion qytetërimor konfliktual, përjashtues dhe asimiluese, assesi nuk mund të prodhojë paqe dhe siguri. Madje, sipas autorit, nuk mund të ndërtojmë një qytetërim pa hequr dorë nga trajtimi i njeriut si një gjysmëperëndi e papërgjegjshme. Për të ndërtuar qytetërim, njeriu duhet ta kuptoj se ekziston një kozmos dhe rend i krijuar nga lart dhe kësisoj detyra e njeriut është që të jetojë në harmoni me këtë rend dhe kozmos.