Gjeopolitika dhe Autoqefalia

Gjeopolitika dhe Autoqefalia

Një nga elementët që mund të merren në shqyrtim prej cilitdo që do të kishte dëshirë të studionte më tej çështjen e dallimeve substanciale, jo të vogla e sipërfaqësore, mes llojeve të nacionalizmave gjuhësorë e fetarë, është ajo e ortodoksëve të përkatësisë etnike shqiptare, pra folës të shqipes.

Shkruan: Arbër ZAIMI, Tiranë

Duke shëtitur me një mik në Prizren, bri monumenteve shekullore, më habiti kur më tha: “A e di se kur Kosovën e pushtoi Serbia në 1912 në Prizren kishte katër lloje të ortodoksëve? Kishte sllavë, shqiptarë, grekë dhe vllahë që thirreshin edhe cincarë. Por me vendosjen e ortodoksëve të Kosovës nën administrimin e Patrikanës së Serbisë, filloi një proces i menjëhershëm uniformizimi. Pati familje ortodoksësh shqiptarë që u konvertuan në katolikë, për të mbetur shqiptarë e të krishterë, e këto familje njihen edhe sot në qytet. Por, për shumicën gjuha e Kishës, që ishte edhe gjuha zyrtare e shtetit, pra serbishtja, u bë identitet vendimtar, duke iu mbivendosur deri në eliminim gjuhës së shtëpisë, që jo doemos ishte sllavishtja lokale, por mund të ishte edhe shqipja, vllahishtja e në më pak raste, greqishtja (e komuniteteve të tregtarëve të ardhur gjatë kohës së Perandorisë Osmane)”.

Historia e Prizrenit nuk është fort e ndryshme nga ajo e shumë vendeve ballkanike, nacionalizmi i të cilave, i mbrujtur në shkëputjen nga Perandoria Osmane, u bazua para së gjithash në lidhjen identitare mes etnisë dhe religjionit. Përjashtim këtu bën nacionalizmi shqiptar, i cili në formësimin e identitetit mori më shumë për bazë gjuhën. Pse? Mund të spekulojmë këtu me dy teza konkurruese a ndoshta përplotësuese: a) shqiptarët iu përkisnin feve të ndryshme, andaj ishin të shtrënguar të mos e konsideronin fenë si shtyllë të projektit të tyre nacionalist dhe identitetit që rridhte prej tij, në shek. XIX, kur koha kërkonte mbrujtjen e projekteve nacionale; dhe b) nacionalizmi shqiptar u mbrujt në qarqe me frymëzim më iluminist, krahasuar me vendet e tjera ballkanike, kjo për arsyen e parë, se trajtat e qarta zu t’i marrë disi më vonë (nga gjysma e dytë e shek. XIX), kur iluminizmi ishte përqafuar gjerësisht si program i progresit në Europë (pra, jo më vetëm në qarqe anti-monarkike), por edhe për arsyen e dytë se nacionalizmi shqiptar u mbrujt në qarqe intelektualësh të diasporës, të cilët edhe ishin të shkëputur nga komunitetet e tyre konservatore, edhe ishin përgjithësisht të mirarsimuar, edhe ishin të ekspozuar ndaj një kulture më kozmopolite.

Qe si qe, në atë territor sa u arrit të shpëtohej prej nacionalistëve shqiptarë gjatë rënies së Perandorisë Osmane, fakt është që nuk pati elementë të spastrimeve me bazë fetare, madje as të tilla me bazë racore ose gjuhësore. Një nga elementët që mund të merren në shqyrtim prej cilitdo që do të kishte dëshirë ta studionte më tej çështjen e dallimeve substanciale, jo të vogla e sipërfaqësore, mes llojeve të nacionalizmave gjuhësorë e fetarë, është ajo e ortodoksëve të përkatësisë etnike shqiptare, pra folës të shqipes. Ata duket sikur ekzistojnë vetëm në kufijtë territorialë e administrativë të Shqipërisë, të cilët – siç dihet mirë – nuk përkojnë me territoret ku flitet ose është folur deri vonë shqipja nga një komunitet i konsiderueshëm. Këto të dytat janë shumë më të gjera. Tema mund të shtrohet kështu: ortodoksët shqiptarë janë një komunitet etnoreligjioz me ekzistencë të kahershme, qoftë në arealin toskë, qoftë në arealin gegë dhe kudo ku kanë jetuar, kanë formuar bashkëjetesë me shqiptarët e feve të tjera tradicionale (islamit ortodoks syni e atij heterodoks bektashi, katolicizmit), si edhe me komunitete të tjera të minoriteteve gjuhësore, racore ose religjioze (grekë, vllahë, sllavë jugorë, turq, sefardinj, romë, çerkezë, arabë, armenë, etj.) Pse, pra, ortodoksët shqiptarë nuk ekzistojnë më, përveçse në „territorin e çliruar të Shqipërisë“, i cili më vonë, sa i përket ortodoksizmit, u vu nën administrimin e Kishës Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë?

Dallimi mes llojeve të nacionalizmave, atij të themeluar mbi një identitet tipik konservator, siç është religjioni dhe atij të bazuar mbi identitetin gjuhësor e të projektuar nga qarqe intelektualësh iluministë, siç duket ka prodhuar edhe institucione të ndryshme religjioze. Sërish sa i përket larmisë, teksa në Kishën Autoqefale Shqiptare sot e kësaj dite meshohet e shërbehet edhe në gjuhët e minoritarëve, si p.sh. në gjuhën arumune (vllahe), në gjuhën bullgare/maqedonase apo në atë malazeze/serbe, e teksa ka klerikë e hierarkë që haptazi e pa asnjë problem shfaqin identitete gjuhësore minoritare pa pasur nevojë të konformohen doemos me shumicën ortodokse shqiptare, në territoret e administruara nga kishat ortodokse fqinje një larmi e tillë nuk gjendet. Jo se s’ka pasur e s’ka besimtarë e klerikë ortodoksë atje që flasin shqip në shtëpi, por ky identitet nuk gjen hapësirë shprehëse në ato kisha, ashtu siç nuk e gjen as në ideologjinë nacionaliste shtetërore. Nuk kanë qenë vetëm ortodoksët shqiptarë pësues të këtyre politikave anti-larmi të atyre kishave, por edhe folës të gjuhëve të tjera. Për shembull, në Greqi edhe ortodoksët sllavë, të cilët tradicionalisht kanë folur ndonjë dialekt të asaj gjuhe që sot njihet si bullgarisht ose maqedonisht, janë trajtuar njëjtë, vllahët ortodoksë kanë pasur probleme të ngjashme me përdorimin liturgjik e zyrtar të gjuhës së tyre në shumë vende „zyrtarisht ortodokse“ të Ballkanit e kështu me radhë.

Për shqiptarët, të cilët tradita e kombëtarizmit të tyre, por edhe familja, shkolla e media shpesh i mëson që ta shohin si të ngjashëm, në mos po si të afërt cilindo që flet shqip, është zakonisht e vështirë për t’u kuptuar se si popuj që flasin të njëjtën gjuhë, ta zëmë serbët, kroatët e boshnjakët, mund ta shohin veten aq të ndryshëm e të papajtueshëm, mund të urrehen e të luftohen, duke e parë njëri-tjetrin ndonjëherë edhe si Tjetri absolut. Por, nëse është e vështirë të kuptohet kjo, përfytyroni sa absurde mund të duket – nga perspektiva shqiptare – urrejtja apo lufta mes popujve që kanë edhe gjuhë të njëjtë edhe fe të njëjtë: siç po ndodhë, në masë të madhe mes ukrainasve dhe rusëve (po, ukrainishtja është e ndryshme prej rusishtes, mirëpo nga ana tjetër komunitete të mëdha ukrainasish e flasin si gjuhë të parë, ndonjëherë edhe si gjuhë të vetme rusishten, ndër ta edhe vetë kryesuesi i qëndresës, presidenti Zelenski).

“Si munden të luftojnë, i përkasin të njëjtit grup etnik e të njëjtës fe, kanë origjinë të përbashkët?”, më thoshte një ditë një mik. Pesha e tragjedisë nuk më linte të buzëqeshja. Por, më kujtohej ajo që lexoja në mediat amerikane, ku pasues të së djathtës ekstreme shprehnin habinë se si po luftojnë të krishterët e bardhë kundër të krishterëve të bardhë. Qe bërë kaq e vështirë për ta që të kuptohej se cili qe fajtori.

Por, këto fenomene nuk janë të reja. Jo vetëm që tradicionalisht, në lashtësi, mesjetë e modernitet, mbretër, shtete e popuj me fe, ngjyrë e gjuhë të njëjtë kanë luftuar, por edhe brenda komuniteteve religjioze ka pasur e ka konflikte të tilla, herë të ngrira e herë të hapura.

Një prej këtyre konflikteve, i cili po zhvillohet i gërshetuar me konfliktin në Ukrainë, prek komunitetin e kishave ortodokse. Bëhet fjalë për një ftohje deri në kufijtë e skizmës mes Patrikanës së Stambollit dhe Patrikanës së Moskës. Kauza kryesore e thyerjes – Ukraina. Kisha Ortodokse e Ukrainës u njoh si e pavarur nga Patrikana e Stambollit zyrtarisht në janar të vitit 2019. Por, në tetor të vitit 2018 Kisha Ortodokse Ruse e ndërpreu komunionin me Patrikanën Ekumenike të Stambollit. Pati studiues të marrëdhënieve ndërkombëtare në perëndim që asokohe shkruajtën se ky zyrtarizim i ndarjes së kishave ishte një nga ngjarjet më të rëndësishme për gjeopolitikën globale në shek. XXI.

Patriarkut Ekumenik i Stambollit, Bartholomeu, për fronin që mban, i takon pozita e të parit mes të barabartëve midis kishave ortodokse. Menjëherë pas njohjes së autoqefalisë së Kishës Ukrainase nga Bartolomeu, këtë kishë e njohu edhe i dyti për nga rëndësia simbolike mes krerëve të Kishave Ortodokse, Patriarku i Aleksandrisë. Më pas pavarësinë ukrainase e njohën edhe Kisha Ortodokse e Greqisë dhe ajo e Qipros.

Por, teksa parësia simbolike mes ortodoksëve i takon Patriarkut të Fanarit në Stamboll, kisha më e fuqishme ortodokse, sa i përket numrit të besimtarëve dhe financave e ndikimit politik, është ajo ruse, e udhëhequr nga Patriarku i Moskës, Kirilli. Në Rusi kisha ka një traditë të gjatë të funksionimit jo thjesht si organizatë besimtarësh me synime të përshpirtshme, por si mbështetëse aktive e politikave shtetërore e perandorake. Car Pjetri i Madh, në shekullin XVII, vendosi që kisha të mos udhëhiqej më nga një klerik, pra nga Patriarku i Moskës, por nga një bord laikësh zyrtarë të shtetit perandorak, gjë që vazhdoi deri në revolucionet e shek. XX. Pastaj bolshevikët e rikthyen Patriarkun në drejtim të kishës, por shpesh e infiltruan klerin e të gjitha niveleve me elementë të shërbimeve inteligjente e të KGB-së, me synimin që Kisha të ishte instrument i Partisë, siç kishte qenë dikur i carëve. Ndërkaq sot, me ardhjen në pushtet në Rusi të një autokrati me frymëzim caristo-stalinist, si Putini, një dimension të rëndësishëm në krijimin e identitetit nacional si strukturë ideologjike mbi të cilin mbështetet pushteti, e luan po Kisha Ortodokse Ruse me traditat e saj historike në shërbim jo të Krishtit, por të Carit e të Stalinit.

Kisha Ruse u ndje e sfiduar rëndë pas veprimit të Patriarkut të Stambollit për njohjen e autoqefalisë ukrainase. Ministri i Brendshëm grek i asaj kohe, Panos Kamenos (i qeverisë Cipras), pati treguar se presioni nga Rusia ishte i madh, madje kishte arritur deri në pikën sa rusët mund të mos jepnin më garanci për disa ishuj grekë fare pranë Turqisë, që mund edhe të pushtoheshin nga Turqia (bëhej fjalë për ishujt Kastelorizo, Lemnos etj.) Sipas Kamenosit interesi dhe mbështetja për Kishën Ukrainase kishte ardhur nga amerikanët. Për Greqinë situata ishte delikate, sepse ishin ortodoksët grekë e qipriotë, bashkë me Patriarkun grek të Stambollit, ata që po mbështesnin Ukrainën dhe interesat amerikanë. Por, nga njëra anë ftohja e marrëdhënieve të SHBA-ve me Erdoganin (sidomos pas rastit të tentativës për grusht shteti në Turqi dhe çështjes FETO) e nga ana tjetër acarimi i Putinit, do të mund të çonin në një afrim sado të përkohshëm turko-rus, që do të vinte në rrezik shumë interesa grekë dhe qipriotë. Në vitin 2020 befasisht qeveria turke mori një vendim – Hagia Sofinë e famshme, e cila funksiononte si muze me vendim të Ataturkut qysh prej 1934, u vendos ta rikthejnë në funksionin e xhamisë, që e ka pasur për gati pesë shekuj gjatë Perandorisë Otomane. Ky veprim me ndërtesën e cila për 1000 vjetët e saj të parë ka qenë kisha kryesore e ortodoksisë botërore, nga Patrikana e Stambollit u përjetua si një shuplakë që fizikisht ia dha Turqia, por që porositja kishte ardhur prej Moskës. Mesazhi që u mor ishte: ortodoksët në këto vende nuk kanë garanci tjetër, veç asaj që rrjedh prej Rusisë.

Të trembur nga reagimi i Kishës Ruse, shumë kisha të tjera kanë hezituar të veprojnë e ta njohin autoqefalinë ukrainase, ndër to edhe Kisha Ortodokse Autoqefale e Shqipërisë. Edhe pse ajo udhëhiqet nga një klerik grek, Kryepeshkopi i Tiranës, Anastasi, nuk ka mbajtur anë në këtë rast të skizmës mes Fanarit dhe Moskës. Ndoshta ka luajtur rol në këtë pasivitet të KOASH-së edhe vizita disi e mistershme e Patriarkut Kirill në Tiranë në vitin 2018, një vizitë që në qendër do të ketë pasur pikërisht çështjen e Ukrainës, sepse përndryshe ortodoksët shqiptarë nuk i lidh tradita e as ndonjë interes i kohës me ortodoksët rusë. Ata më shumë trashëgojnë lidhje me ortodoksët fqinjë sesa me Rusinë e largët.

Kisha të tjera kanë qenë edhe më aktive duke e mbështetur haptazi Moskën, ndër to edhe Kisha Serbe. Patriarku Irinej i Beogradit e quajti njohjen e autoqefalisë ukrainase një bombë e cila rrezikon ta bëjë copë e thërrime ortodoksinë. Kisha Serbe njihet për rreshtimin e saj në një vijë me Moskën, si pasojë edhe e interesave shtetërorë aktualë, por edhe e traditave dhe formave të pushtetit që kanë gjetur zbatim në të dy vendet.

Fillimisht u mendua se Kisha Serbe hallin kryesor për mosnjohjen e autoqefalisë ukrainase e kishte te problemet vetjake. Nga territori i saj i njohur po kërkonin pavarësi dy kisha të reja, ajo e Maqedonisë dhe ajo e Malit të Zi. Ndoshta me synimin për ta qetësuar Patriarkun e Beogradit, Bartolomeu i Stambollit menjëherë pasi njohu autoqefalinë ukrainase e tha shprehimisht se kjo nuk do të kishte pasoja dhe nuk do të mund të merrej si shembull nga kishat e tjera pretendente për autoqefali, duke përmendur pikërisht maqedonasit, malazezët etj. Por, kjo nuk pati rezultate dhe serbët nuk u shkëputën prej linjës ruse. Atëherë edhe Patrikana e Stambollit vendosi të këmbëngulë në rrugën që e kishte nisur e pikërisht në muajin që lamë pas, në maj të 2022, u vendos që të njihej autonomia e së shpejti autoqefalia e Kishës Ortodokse Maqedonase nën emrin Kryepeshkopata e Ohrit. Reagimet e para ndaj këtij akti të ri kanë ardhur menjëherë nga krerët e kishave serbe dhe bullgare, të dyja rivale të njëra-tjetrës sa i përket dominimit në Maqedoni, por po ashtu të dyja me ndikim të rëndësishëm pro-Moskë.

Siç mund ta shohim, beteja gjeopolitike nuk po zhvillohet vetëm në rrafshin ushtarak, as thjesht në atë ekonomik aose mediatik, por edhe në terrenin e institucioneve religjioze. Thyerja e ortodoksisë në dy blloqe, nga njëra anë vendos rusët e pro-rusët, ndërsa nga ana tjetër fanariotët, grekët, qipriotët.

Pse duhet të na interesojë kjo ne? Së pari, sepse në radhët e konservatorëve grekë e qipriotë (shumë të ndikuar nga kishat) tash mund të krijohet një momentum interesant për afrimin e njohjes së Kosovës, meqenëse janë gjithnjë e më larg politikave ruse e gjithnjë e më pranë politikave amerikane. Së dyti, sepse me fenomene si njohja e autoqefalisë së kishës në Maqedoni e, ndoshta, në një të ardhme edhe në Mal të Zi, mund të punohet për të krijuar kushtet që aty të gjejnë hapësirë e shprehje edhe besimtarët ortodoksë folës të gjuhës shqipe. E, së treti, ngjarjet e nxitura ose të përshpejtuara nga lufta në Ukrainë, ndër të tjera, po shpërfaqin para krejt botës edhe lidhjet e ngushta të Kishës Serbe me atë Ruse, të cilat tradicionalisht kanë qenë shtypëse të minoriteteve brenda tyre, ndërsa klerikët tyre edhe sot e kësaj dite bekojnë tanke e raketa vrasëse.