` . Vetëdija e shqiptarëve në fillim të shek. XIX - TV-SHENJA

Vetëdija e shqiptarëve në fillim të shek. XIX

Sipas modelit të krijuar nga Mirosllav Hroch për vendet e vogla të Evropës Qendrore, nacionalizmi shqiptar u zhvillua fillimisht në formën e një shqiptarizimi që u përqafua nga një grup intelektualësh, të cilët treguan interes për gjuhën e popullit dhe folklorin, duke pohuar ekzistencën e një kombi, por që nuk u përpoqën edhe aq për ta përhapur këtë ide jashtë një rrjeti shumë të ngushtë

Shkruan: Gentrit SMAKAJ, Skënderaj

Agimi i shekullit XIX hapi për popujt e Gadishullit Ballkanik, duke përfshirë edhe shqiptarët, kapitullin e lëvizjeve kombëtare kundër sundimit të gjatë osman. Shekulli XIX, shekulli i nacionalizmave në Ballkan, zë një vend të rëndësishëm në historinë e popujve të Gadishullit, si etapë më e lartë e lëvizjeve popullore çlirimtare. Duke qenë rezultat i rritjes së forcave të reja të brendshme ekonomike e shoqërore në kushtet e shthurjes së Perandorisë Osmane dhe në një truall me tipare të ngjashme ekonomike e shoqërore, i zgjimit të ndërgjegjes kombëtare dhe i veprimit të faktorëve të jashtëm dhe duke qenë të drejtuara kundër të njëjtit armik, lëvizjet për çlirimin nacional të vendeve ballkanike kanë mjaftë tipare të përbashkëta. Ato kanë pasur rrënjë të thella në luftën shekullore kundër pushtuesve të huaj, kanë qenë frymëzuar nga aspirata për çlirim dhe bashkim kombëtar, kanë gjetur mbështetjen e masave popullore, janë udhëhequr ideologjikisht dhe politikisht nga forcat përparimtare borgjeze dhe kanë përfunduar ku më shpejt e ku me vonë me formimin e shteteve nacionale.

Në krye të faktorëve që përshpejtuan modernizimin e Perandorisë Osmane qëndrojnë rrymat dhe lëvizjet nacionaliste, që në të njëjtën kohë përgatitën edhe rënien e kësaj perandorie. Nacionalizmi në Ballkan është një realitet, baza e të cilit ekzistonte që në fillim të sundimit osman dhe që u zhvillua dhe u forcua me kalimin e kohës. Ringjallja e nacionalizmit në Serbi, Greqi dhe Bullgari krijoi në mënyrë të pashmangshme kundërveprim në Shqipëri.

Nacionalizmat ballkanikë në shek. XIX ishin të lidhura kryesisht me fatin e të krishterëve nën sundimin osman, me krijimin e shteteve-kombe nga ana e popullsive të krishtera nën mbrojtjen e Fuqive të Mëdha, me legjitimimin e sovranitetit të shteteve dhe pushteteve të reja, me procesin e ndërtimit të shtetit dhe me “modernizimin” që ato sillnin pas vetes, por gjithashtu edhe me politikat irredentiste që synonin “të çlironin” vëllezërit që vuanin ende gjendjen e “robërisë”. Por, nacionalizmi shqiptar i shek. XIX dallonte nga ai i shteteve të tjera të Ballkanit.

Larmia e besimeve fetare ndërmjet shqiptarëve, shumica e tyre muslimane, dhe mungesa e shtetit, nuk mund ta  fusnin apriori këtë nacionalizëm në të njëjtin kuadër. Përgjithësisht, ai është parë si një rast që ka një specifikë të qartë kundrejt nacionalizmave të tjerë ballkanikë. Ai do të ishte me i vonshëm, sepse besnikëria e myslimanëve ndaj Perandorisë ishte më e fortë. Një tjetër specifikë e nacionalizmit shqiptar është se ai do të përpunohej duke u mbështetur kryesisht mbi gjuhën dhe jo mbi fenë si në rastin e nacionalizmave të tjerë të rajonit, për shkak të disa besimeve fetare në mesin e shqiptarëve – myslimanë, ortodoksë dhe katolikë. Ai do të kishte edhe me tepër pengesa për të kaluar sesa nacionalizmat ballkanikë: jo vetëm ndarjet fetare, por edhe kundërshtimin e autoriteteve osmane dhe të vendeve fqinje, si edhe mungesën e një shteti të formuar, siç kishte ndodhur në rastin e Serbisë, Greqisë, Malit të Zi dhe të Bullgarisë. Me një fjalë, do të ishte një nacionalizëm të cilit iu desh të zhvillohej pa një mbështetje të jashtme, kundrejt dhe kundër të gjithëve dhe me një karakter mbrojtës. Shqiptarët shiheshin edhe nga të huajt, si në Ballkan ashtu edhe në Perëndim, si një bashkësi e veçantë etnike.

Sipas modelit të krijuar nga Mirosllav Hroch për vendet e vogla të Evropës Qendrore, nacionalizmi shqiptar u zhvillua fillimisht në formën e një shqiptarizimi që u përqafua nga një grup intelektualësh, të cilët treguan interes për gjuhën e popullit dhe folklorin, duke pohuar ekzistencën e një kombi, por që nuk u përpoqën edhe aq për ta përhapur këtë ide jashtë një rrjeti shumë të ngushtë. Më vonë, për shkak të ndryshimeve politike dhe sociale, disa prej këtyre veprimtarëve të shqiptarizmit u përpoqën të preknin një pjesë të popullsisë, me qëllim t’i sillnin asaj “qytetërimin” dhe ta bënin të ndërgjegjshme për përkatësinë e saj kombëtare.

Shekulli XIX shqiptarët i gjeti me identitet të ruajtur etnik. Ata shfrytëzuan tatëpjetën e Perandorisë Osmane dhe në gjysmën e dytë të shek. XVIII themeluan dy principata të fuqishme politike: njërën në Veri me qendër në Shkodër, ku sundonin Bushatasit, dhe tjetrën në Jug me qendër në Janinë, ku sundonte Ali Pashë Tepelena. Këto principata u themeluan nga personalitete që vetën e konsideronin si pasardhës të Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, dhe ngritën struktura të qëndrueshme shtetërore dhe bënë reforma të mëdha. Por, rrethanat ndërkombëtare, si rrjedhojë e luftërave të Napoleon Bonapartës (Kongresi i Vjenës, Aleanca e Shenjtë), i la shqiptarët ballë për pallë me Perandorinë Osmane. Brenda viteve 1822-1831 Perandoria Osmane, përmes ekspeditave ushtarake, i mundi forcat e armatosura shqiptare dhe praktikisht e rimori gjithë Shqipërinë .

Ndër faktorët që e ruajtën të gjallë vetëdijen etnike të shqiptarëve duhen përmendur, në radhë të parë, kryengritjet antiosmane, të cilat me intervale dhe intensitet të ndryshëm vazhduan për shekuj të terë. Ato luajtën një rol shumë të madh të popullsia myslimane për ruajtjen dhe zhvillimin e vetëdijes etnike, e cila, edhe pse elementi fetar nuk përbënte thelbin e saj, e ndodhur nën një presion të fuqishëm ideologjik, rrezikohej të shuhej për t’i lënë vendin vetëdijes turke-islamike, siç ndodhi me popullsi tjera të Gadishullit Ballkanik. Rëndësi të veçantë në këtë drejtim kishte fakti që popullsia myslimane shqiptare hyri në konflikt të hapur e të gjatë me kombësinë sunduese, që kishte të njëjtën fe dhe me sulltanin kalif, d.m.th. me “zëvendësin” ose “përfaqësuesin” e profetit Muhamed në tokë. Kontradikta shoqërore e kombëtare me osmanet ishte shumë me e fortë se bashkësia fetare me ta. Hendeku që u krijua ndërmjet shqiptarëve e osmanëve dhe që thellohej gjithnjë më shumë, u pasqyrua në distancimin gjithnjë më të madh të vetëdijes shqiptare nga ajo turko-islamike dhe të afrimit gjithnjë më të madh në luftën e përbashkët të popullsisë myslimane me atë të krishtere. Dihet se kultura popullore materiale, shoqërore e shpirtërore është një element themelor përbërës i kombit. Ajo u ruajt e u zhvillua me tiparet e saj origjinale shqiptare. Kjo kulturë dhe vetëdija etnike ushqyen njëra-tjetrën gjatë shekujve dhe mbajtën gjallë karakterin e tyre shqiptar. “Këngëtari i popullit, – shkruan R. Qosja, – tani me vetëdije të qartë e këndon shqiptarin si shqiptar, duke mos marrë parasysh a do të jetë heroi i tij mysliman apo i krishterë.

Mbi bazën e kësaj vetëdije etnike filloj të formohej prej viteve 30-40 të shek. XIX ndërgjegjja kombëtare, si një formacion shpirtëror i ri më i lartë, që lidhej me konsolidimin e kombit shqiptar. Ideologjia kombëtare e Rilindjes kishte një mbështetje për të rrënjosur te shqiptarët ndjenjën e pashuar të kombësisë. Udhëtari anglez J.C. Hobhouse, i cili e vizitoi Shqipërinë, së bashku me Lord Byron, më 1809, shkruante se ndryshe nga kombësitë e tjera të Ballkanit, të cilët po t’i pyesje se çfarë ishin, përgjigjeshin menjëherë se ishin të krishterë dhe vetëm në radhë të dytë njoftonin se ishin grekë ose bullgarë ose serbë, shqiptarët përgjigjeshin menjëherë se ishin shqiptarë dhe vetëm pastaj tregonin përkatësinë e ritit të tyre fetar. Një tjetër udhëtar anglez, A. Vikensel, shkruante me 1844 së “shqiptarët e adhurojnë aq tepër lirinë, sa përballë saj fenë e vinin në radhë të dytë’. Edhe udhëtari anglez V. Çajrëll, i cili e vizitoi Shqipërinë në vitet e Lidhjes së Prizrenit, nënvizonte se jo vetëm ndarjet fetare, por as pushtimet e huaja nuk ua kishin ndryshuar atyre fytyrën e veçantë etnike që kishin në larminë e kombësive të Gadishullit Ballkanik.