` . Shkollat shqipe në kultivimin e vetëdijes kombëtare - TV-SHENJA

Shkollat shqipe në kultivimin e vetëdijes kombëtare

Në fund të shekullit XIX, sprovat për hapjen e shkollave shqipe pasqyronin përpjekjet dhe sfidat e intelektualëve të Rilindjes Kombëtare për afirmimin e të drejtave politike të popullsisë shqiptare në shtetin osman. Më 7 mars 1887, me rastin e hapjes së shkollës së parë laike në gjuhën shqipe, një pjesë e madhe e rilindësve e vlerësuan dhe kanë qenë tepër aktivë në punimet e tyre në lidhje me këtë ngjarje, që Naim Frashëri e përshkruante si “dalje nga errësira”

Shkruan: Lulzim HOXHA

Arsimimi shpeshherë perceptohet si një vullnet individual i qytetarëve për t’u bërë pjesë e strukturës shoqërore, ku ata mësojnë gjuhën, letërsinë, kulturën dhe historinë e vendit të tyre nisur nga një dije objektive. Sipas këtij këndvështrimi, arsimi konsiderohet si pararojë e shoqërisë me përhapjen e një modeli të caktuar dijeje. Në këtë shkrim, arsimi do të konceptohet jo si shkak i gjendjes së një shoqërie, por si rrjedhojë e praktikave kulturore të një pushtet/dijeje, që e karakterizon një shoqëri të caktuar. Hapja e shkollave, ku do të realizohej mësimi në gjuhën kombëtare, mund të interpretohet vetëm si rrjedhojë e transformimeve që i solli ligjërimi nacionalist gjatë shek. XIX. Përkundër qasjeve që priren ta konsiderojnë arsimin si forca që vendos në lëvizjen ingranazheve të shoqërisë dhe emancipimin e kësaj të fundit, roli i arsimit nuk duhet parë si një faktor që qëndron jashtë kontekstit kulturor të një vendi, por si pjesë e agjencive sociale. Impakti i tij mund të interpretohet vetëm nëse analizohen dinamikat e shoqërisë, ku mësimi i alfabetit në një gjuhë kombëtare mbart një domethënie politike të caktuar. Në vijim do të argumentohet se jo vetëm që politikat arsimore nuk synojnë përhapjen e institucioneve të një dije neutrale, por gjithashtu se i gjithë procesi i të mësuarit mund të kuptohet vetëm duke vëzhguar narrativën politiko-shoqërore që e interpreton gjuhën, kulturën dhe historinë e një vendi sipas një mënyre të caktuar, me qëllimin për të ndërtuar një hapësirë shoqërore homogjene që përkufizon identitetin e qytetarëve si përkatësi në një kolektivitet të dhënë. Sipas teorive bashkëkohore të nacionalizmit dhe identitetit, vendosja e gjuhës zyrtare, standardizimi i gjuhës dhe fushatat kundër analfabetizmit, janë tregues i ndikimit që ka arsimi në përfytyrimin e identitetit kolektiv të një komuniteti si rrjedhojë e urbanizimit dhe zhvillimit të sistemit të transportit që solli moderniteti. Përmes gjuhës zyrtare mundësohet imagjinimi i “kufirit kulturor” që e ndan një komb nga fqinjët e vet, por edhe “zbulimi” i rrënjëve të së shkuarës që e konfirmojnë vijimësinë historike të një kombi në një territor të caktuar. Te “Kombet dhe nacionalizmi: programi, miti, realiteti”, historiani Eric Hobsbawm shkruan se “Arsimi masiv është një ndër faktorët kryesorë që kanë influencuar krijimin e identitetit kombëtar”. Në lidhje me këtë, ai merr si shembull rastin e Italisë, ku përpara themelimit të shtetit italian në shekullin XIX, gjuha italiane përdorej vetëm nga shtresat e privilegjuara të shoqërisë, që nuk përbënin më shumë se 2.5% të Italisë së sotme. Duke e unifikuar këtë komunitet nëpërmjet ligjërimit nacionalist të Rilindjes Kombëtare, arsimi masiv përbashkon të gjitha diferencat që ekzistojnë në shoqëri me projektimin e sensit të bashkimit dhe unitetit me gjuhën e shkruar, gazetat ose përkthimet nga gjuhët e huaja në një gjuhë standarde për të gjithë qytetarët e vendit. Duke qenë se në formimin e identitetit kombëtar kemi të bëjmë me politizimin e një tipari të veçantë që e dallon një grup etnik nga grupet e tjera, në rastin e Shqipërisë ai ishte elementi gjuhësor që u konceptua si themeli ku do të vendosej ndërgjegjja kombëtare, në kushtet e një vendi ku feja nuk mund ta luante të njëjtin rol përbashkues, siç ishte, për shembull, katolicizmi në Itali.

Funksioni i shkollave të para në kultivimin e vetëdijes kombëtare

Në fund të shekullit XIX sprovat për hapjen e shkollave shqipe pasqyronin përpjekjet dhe sfidat e intelektualëve të Rilindjes Kombëtare për afirmimin e të drejtave politike të popullsisë shqiptare në shtetin osman. Më 7 mars 1887, me rastin e hapjes së shkollës së parë laike në gjuhën shqipe, një pjesë e madhe e rilindësve e vlerësuan dhe kanë qenë tepër aktivë në punimet e tyre në lidhje me këtë ngjarje, që Naim Frashëri e përshkruante si “dalje nga errësira”. Për ta theksuar domethënien që kishte gjuha e shkruar në identitetin tonë kombëtar, te “Gjuha jonë”, Naimi e krahason frymën iluministe të kombit (simboli i dritës) në të njëjtën shkallë impakti me shkrimin e gjuhës: “Ta shkruajm’ gjuhën tonë, kombin ta ndritojmë”. Funksionin politik të arsimit në ndërtimin e identitetit kombëtar e rithekson Sami Frashëri, i cili gjatë kësaj periudhe ka hartuar abetaret e para në gjuhën shqipe me një tirazh prej afro 20 mijë kopjesh. Te “Alfabetare e gjuhësë shqip”, botuar më 1879 në Stamboll, në pjesën “Gjuha Shqip” Samiu shkruante se “Sot është dita, q’edhe Shqipëtarëtë të zënë të shkruajën’ e të këndojënë gjuhën’ e tyre, që të mundinë të ruajënë kombinë”. Inkurajimi i mësimit të alfabetit shqip ishte mjeti kryesor që do të promovonte, në nivel institucional, veçoritë kulturore të popullsisë shqiptare. Për këtë arsye kodifikimi i gjuhës ishte pjesë e strategjive politike të rilindësve për kultivimin dhe farkëtimin e ndërgjegjes kombëtare. Ndryshe nga vendet e tjera të Ballkanit (si Bullgaria ose Serbia), ku identiteti kombëtar u përqendrua kryesisht në periudhën e themelimit të Kishave autoqefale, në Rilindjen Kombëtare Shqiptare ligjërimi fetar u shndërrua në një rol përforcues të veçorive gjuhësore të shqipfolësve. Pavarësisht se termat fetarë mund t’i gjejmë edhe te poezitë e Naimit, edhe tek ato të Fishtës, të dy këta autorë i drejtohen një imazhi natyralist të Zotit më tepër sesa fetar. Botëkuptimi laik në poezitë e Naim Frashërit dhe – në trajta më të dallueshme – pak vite më vonë te poezitë e Fishtës, përkon me laicizimin e shkollës shqipe qysh pas hapjes së “Mësonjëtores” në Korçën e vitit 1887. Zoti përfaqëson në nivel transcendental vijimësinë e kombit shqiptar, si dhe të drejtën historike të shqiptarëve për ta shkruar në gjuhën e tyre. Si te “Gjuha jonë” e Naim Frashërit, ashtu edhe te “Gjuha Shqype” e Gjergj Fishtës, koncepti “Zot” është i zhveshur nga përmbajtja fetare dhe përdoret vetëm për ta përforcuar rëndësinë që ka për popullsinë shqiptare “kjo gjuhë e perëndis”, që merr përmasa glorifikuese në vargun tjetër ku shqipja paraqitet si dhuratë e Zotit vetëm për shqiptarët (“edhe shqyp na thanë se Zoti, për shqyptarë, Shqypninë e fali”). Në tërësi, te shkrimtarët e Rilindjes Kombëtare konceptet fetare shfaqen si dytësore përballë rolit “hyjnor” të gjuhës në kultivimin e identitetit kombëtar. Feja paraqitet e privuar nga funksioni politik. Zoti “shfaqet” vetëm në pasazhet ku narrativa e autorëve e glorifikon gjuhën dhe kombin (“Në gjuhë shqype nanat tona, qi prej djepit na kanë thanun, se asht’ nji Zot qi do ta dona, njatë qi jetën na ka dhanun”). Në lidhje me këtë aspekt të veçantë të ligjërimit nacionalist shqiptar, antropologu Albert Doja shkruan se “Argumenti kryesor i shtetit osman për të ndaluar mësimin në gjuhën shqipe ishte që shqiptarët i përkisnin komuniteteve fetare të ndryshme. Gjuha kishte një rëndësi të veçantë për popullsinë shqiptare, sepse duke qenë se ata nuk mund të unifikoheshin për nga identiteti fetar, gjuha u kthye në instrumentin kryesor të identitetit kombëtar shqiptar”. Për këtë qëllim, hapja e një shkolle për mësimin e gjuhës shqipe do të kishte një rëndësi thelbësore për aspiratat politike të komunitetit shqipfolës. Mirëpo, një sipërmarrje e tillë mund të realizohej vetëm nëpërmjet veprimtarisë intelektuale të autorëve të Rilindjes Kombëtare, të cilët patën një rol qendror në organizimin e së shkuarës mbi bazën e trashëgimisë kulturore të kësaj popullsie.

Përfytyrimi i kombit përmes gjuhës së shkruar

Në krahasim me Europën Perëndimore, në Europën Lindore shtresat intelektuale luajtën një rol më të rëndësishëm në zbulimin e “rrënjëve” të së shkuarës dhe promovimin e kulturës kombëtare. Veç kësaj, në perëndim, universitetet, si institucione të lëvrimit të kulturës dhe arsimit shtetëror, kanë ekzistuar përpara themelimit të shtet-kombit modern. Kësisoj në periudhën e Rilindjes Kombëtare këto universitete e kishin konsoliduar tashmë rolin e tyre shoqëror në promovimin e kulturës kombëtare. Krejt i ndryshëm ishte rasti në Europën Qendrore dhe Lindore, ku universitetet u themeluan pas zgjimit kombëtar dhe, në këto rrethana, intelektualët e patën monopolin e kodifikimit të gjuhëve kombëtare dhe përfytyrimin e imagjinatës kombëtare (Schoepflin G: 2000). Në rastin e vendit tonë, meqenëse ende nuk ekzistonin universitetet në gjuhën shqipe, kjo shtresë intelektuale vinte kryesisht nga administrata osmane (Vëllezërit Frashëri, Hasan Prishtina, Ismail Qemali etj.), letërsia arbëreshe (Jeronim De Rada, Ndré Mjeda, Zef Serembe etj.) dhe shkrimtarët gegë veriorë të Shkodrës (Pashko Vasa, Luigj Gurakuqi, Gjergj Fishta, Filip Shiroka etj). Mirëpo, konteksti në të cilin u farkëtua ideja e kombit shqiptar të bën të mendosh se institucionet arsimore dhe mbi të gjitha gjuha e folur brenda tyre nuk përbënin elementin thelbësor për zhvillimin e nacionalizmit shqiptar, pavarësisht se gjuha ishte një ndër elementët ku u përqendrua më së shumti ligjërimi nacionalist. Pretendimi i ligjërimit nacionalist për një identitet kombëtar homogjen mori formë brenda sistemeve arsimore jashtë Shqipërisë, pavarësisht se pikësynimi përfundimtar i tij ishte në kontradiktë me institucionet ku ai u përhap. Pjesa dërrmuese e nacionalizmave të fillimit të shekullit XX që nga armenët, lituanët, maqedonasit, shqiptarët, madje edhe nacionalizmi arab nën Perandorinë Osmane, theksin kryesor e vinin tek elementi gjuhësor ose etnik. Mirëpo gjuha dhe etnia nuk ishin të vetmet elemente që u “kombëtarizuan”, pasi në mungesë të kulturës popullore që krijonte unitetin e nevojshëm në përhapjen e vetëdijes kombëtare, do të ishte e vështirë që gjuha dhe etnia të ktheheshin në përfaqësues të identitetit kombëtar. Për rrjedhojë, domethënia e gjuhës si përkatësi identitare merr kuptim vetëm kur ekziston gjuha kombëtare dhe arsimi masiv që përhap monopolin e kësaj gjuhe te të gjithë qytetarët që identifikohen me të. Hobsbawm-i na kujton se “kërkesa e nacionalistëve shqiptarë që gjuha e tyre të mos shkruhej as me shkronja arabe, as me shkronja greke, por me alfabetin latin, gjë që nënkuptonte mosnënshtrim qoftë ndaj turqve, qoftë ndaj grekëve, nuk kishte sigurisht kurrfarë rëndësie për ata që nuk dinin të lexonin asnjë lloj alfabeti.” Promovimi i gjuhës shqipe kishte një domethënie politike vetëm për atë pakicë të arsimuar të popullsisë që skicoi arkitekturën gjuhësore për “shqiptarizimin” e banorëve shqipfolës të Perandorisë Osmane. Kodifikimi i kulturës popullore, nëpërmjet gjuhës shqipe u stimulua nga vendosmëria e elitave kulturore shqipfolëse për krijimin e sensit të përkatësisë së një komuniteti të ndarë në katër besime fetare dhe të aneksuar vazhdimisht nga pushtuesit e vendeve fqinje.

Domethënia politike e alfabetit latin në kodifikimin e gjuhës shqipe

 Pas Kongresit të Manastirit, ku vendoset përdorimi i shkronjave latine në shkollat (laike) shqipe, në vitet 1908-1909 kemi të bëjmë me rritjen e numrit të shkollave shqipe në territoret e Perandorisë. Sipas studiuesit Hajrullah Koliqi, “gjatë këtyre viteve, numri i shkollave shqipe shtohet në pesëmbëdhjetë (shkolla e Elbasanit, Kaninës, Tiranës, Vlorës, Beratit, katundit të Libofshës, Gostenckës, Çorovodës, Manastirit, Gjirokastrës dhe Shkolla e Vajzave në Korçë). Hapja e këtyre shkollave u shoqërua me manifestime popullore, ku morën pjesë mijëra njerëz dhe pati ceremoni, ku u mbajtën fjalime me frymë atdhetare. Ndryshe nga shkollat e tjera në rajon, shkollat shqipe kishin një karakter laik. Ato nuk u ngritën mbi ndasitë fetare dhe e inkurajonin bashkimin e fëmijëve pavarësisht besimeve fetare. Në vitin 1909 hapet Shkolla Normale e Elbasanit si i pari institucion i përgatitjes profesionale të mësuesve në zonat shqipfolëse të perandorisë. Gjatë kësaj periudhe, fryma iluministe e Rilindjes Kombëtare i brendashkruhet kultivimit të vetëdijes kombëtare që po mbruhej në shkollat shqipe. Nga ana tjetër, rritja e numrit të shkollave e pasqyron edhe rritjen e kërkesës së popullsisë shqiptare për t’u dalluar nga myslimanët e tjerë të Perandorisë nëpërmjet mësimit të gjuhës së shkruar shqip. Mirëpo, në vitet që pasuan, funksionimi i këtyre shkollave mbeti i pastabilizuar, kjo për shkak të pengesave nga ana e autoriteteve osmane. Në vitin 1911, siç tregohet nga shkrimet e Fan S. Nolit në revistën “Dielli e Flamuri”, me vendim të Këshillit të Vilajetit, shkollat shqipe u mbyllën, duke shtuar pakënaqësitë ndër shqiptarë. Në letrën “Shkollat shqipe dhe guverna turke”, Fan S. Noli shkruante se “Këto dinakërira të guvernës turke janë për të qeshur. Nga njëra anë na ep lejë dhe nga tjatra na ndalon për të hapur shkolla. Xhonturqit paskan deklaruar luftë pa mëshirë kundër kulturës shqipe dhe duan ta thyejnë me çfarëdo mënyrë. Mi kokën tonë kemi këshillat e vilajeteve, parllamentin, kabinetin, Këshillën e shtetit, Sheih-Islamin, ushtërinë, dhe prapa perdes Xhemietin. Të gjitha këto janë thellësisht antishqiptare, dhe lozin topthi me çështjen tonë.” Pas revolucionit xhonturk, misioni i hapjes së shkollave shqipe ishte vështirësuar edhe më tej. Revoltat e popullsisë shqiptare ndaj autoriteteve vendore të shtetit osman ishin shtuar, por çështja shqiptare ende mbeti e pazgjidhur. “S’na mbetet pra veç të bëjmë një nga të dyja: ose të harrojmë çdo ide për të përlindur Shqipërinë me shkolla, ose të nisim një kryengritje për të shpëtuar nga zgjedha e anadollakut”, por përballë këtyre dy mundësive, Noli tregohet realist duke na kujtuar se “Këtë të funtmen s’jemi të zotërit ta bëjmë, se s’jemi të organisur. E nesërmja do të gatitet me dy mënyra: t’u apim shqiptarëve të kuptojnë që s’ka shpëtim për ta nën Turqinë dhe nga tjatra anë të gatitim edukatorët e kombit në një shkollë Normale të hapur jashtë Turqisë” (F.S Noli, “Vepra 2”). Ndonëse mungonte organizimi i nevojshëm për nxitjen e kryengritjeve për pavarësi, duket se tashmë nis të kristalizohet e ardhmja e një Shqipërie jashtë Perandorisë Osmane. Që nga ky moment, projekti për hapjen e shkollave shqipe fillon të konsiderohet si i papajtueshëm me idenë e autonomisë. Në ligjërimin nacionalist të elitave kulturore shqiptare, moslejimi i hapjes së shkollave shqipe e përforcon më tej idenë e një të ardhmeje të orientuar kah Perëndimi. Në ligjërimin politik të Fan S. Nolit, gjatë kësaj kohe shfaqet një element që mund ta gjejmë edhe në shkrimet e Konicës te “Albania”: imazhi i turqve anadollakë bëhet i barasvlershëm me përfytyrimin e “tjetrit oriental” si pengesë e aspiratave shqiptare për afirmimin e identitetit kombëtar. Në këtë kuptim, tanimë duket e pamundur që lëvrimi i gjuhës së shkruar shqipe të realizohet brenda territoreve të një shteti osman nën udhëheqjen e xhonturqve. Megjithëse pati përkrahje masive nga vilajeti i Rumelisë me shumicë shqiptare, pas vitit 1908 lëvizja xhonturke u angazhua në zgjerimin e mëtejshëm të centralizimit të administratës osmane, rrjedhimisht në kundërshtimin e çështjeve kombëtare dhe autonomisë së minoriteteve. Aspiratat për hapjen e shkollave shqipe brenda shtetit osman nuk mund t’u jepnin zgjidhje të drejtave politike të shqiptarëve, sidomos pas ndryshimeve politike që pësoi Perandoria Osmane në aspektin administrative gjatë kësaj periudhe. Duke filluar që nga viti 1911 protestat për hapjen e shkollave shqipe nuk synonin më vetëm glorifikimin e gjuhës së shkruar, por kësaj here ato u ndërkallën me lëvizjen për pavarësi, shkëputjen nga e shkuara osmane dhe orientimin kah kulturës perëndimore. Te shkrimi “Komiteti Italian ‘Pro Albania’”, Fan S. Noli proklamon ndihmën e Italisë kundër barbarizmit turk dhe mënyrave çnjerëzore me të cilat turqit e rinj po përpiqen ta “çkombësojnë racën shqiptare, dyke mbyllur shkollat e dyke syrgjynosur çdo atdhetar të vërtetë”. Me kalimin e kohës, vendosja e alfabetit latin pas Kongresit të Manastirit u shndërrua në një instrument të rëndësishëm identitar për të demonstruar përkatësinë europiane të kulturës shqiptare.

Institucionalizimi i politikave arsimore pas pavarësisë

Pasqyrimi i identitetit perëndimor te shqiptarët do të vijonte në periudhën pas pavarësisë me rritjen e numrit të shkollave shqipe, tanimë të sanksionuar në kushtetutën e shtetit shqiptar ku gjuha shqipe merr formën e një gjuhe zyrtare laike nën juridiksionin e Ministrisë së Arsimit të Shqipërisë. Nga “gjuhë e rezistencës së një minoriteti” kundrejt një perandorie multietnike, pas pavarësisë shkrimi i gjuhës shqipe vendoset brenda një institucioni të administruar nga shteti shqiptar. Periudha e pas-pavarësisë sjell transformimin e gjuhës shqipe në gjuhën e institucioneve zyrtare të elitave qeverisëse të vendit. Pavarësisht përçarjes së territorit shtetëror përgjatë Luftës së Parë Botërore, vazhdoi edhe përhapja e shkollave të reja në shqip. Gjatë kësaj kohe u themelua Drejtoria e Përgjithshme e Arsimit me qendër në Shkodër, me tri drejtori vartëse: Shkodër, Tiranë e Berat; u ngritën dy shkolla normale, Komisia Letrare Shqipe, si dhe një paketë tekstesh për shkollat fillore. Po kështu, u shtri veprimtaria arsimore edhe në Kosovë dhe trojet shqiptare në Malin e Zi. Ndërkohë që në Krahinën Autonome të Korçës u hapën rreth 60 shkolla të tjera në shqip. Gjatë viteve 1920-24 u zhvilluan tre kongrese arsimore: në Lushnje (1920, 1922) dhe në Tiranë (1924). Gradualisht u shtrua rruga për njësimin e shkollave shqipe, kombëtarizimin dhe laicizimin e tyre. Ndryshimi i dinamikave të shoqërisë shqiptare vijoi paralelisht me transformimin e rolit të gjuhës së shkruar. Nëse më 1887 hapja e shkollës së parë laike në Korçë u konceptua si pjesë e projektit të autonomisë së shqiptarëve nën Perandorisë Osmane, protestat për hapjen e shkollave shqipe në vitet 1910-1911 janë tregues të faktit se roli i shkollave u kthye në shërbim të kultivimit politik të zgjimit kombëtar dhe pavarësisë së shqiptarëve, teksa në vitet 1930-1933 nisi procesi i shtetëzimit të shkollave me nismë të qeverisjes zogolliane, çka përkonte me zgjerimin e kontrollit shtetëror mbi territorin e vendit nëpërmjet zhvillimit të shërbimeve publike. Ky transformim i rolit të shkollave, nga një emblemë rezistence të farkëtuar nga elitat kulturore të Rilindjes Kombëtare, në një institucion modern që nxit përhapjen e gjuhës kombëtare dhe unitetit gjuhësor, do të zhvillohej më tej pas Luftës së Dytë Botërore, kur me ardhjen së komunistëve në pushtet do të fillonte fushata e luftës ndaj analfabetizmit dhe standardizimit të gjuhës shqipe në kuadër të politikave të arsimit masiv. Duke qenë pjesë përbërëse e identitetit kombëtar, gjuha e shkruar përshkon të njëjtën trajektore historike të shoqërisë që identifikohet me të. Në këtë kuptim, transformimet e rolit të arsimit në vendin tonë, jo vetëm që na ndihmojnë t’i kuptojmë transformimet e shoqërisë në farkëtimin e identitetin kombëtar, por njëkohësisht edhe teknikat qeverisëse që e interpretojnë funksionin e arsimit, duke i dhënë një domethënie të caktuar, kështu që në vend se ta konsiderojmë si një pararojë të shoqërisë, arsimi duhet interpretuar para së gjithash si një praktikë shoqërore, që reflekton organizimin e brendshëm dhe dinamikat e shoqërisë, ku ai aplikohet. Siç shkruante Claude Allègre në një artikull për gazetën Libération: “Arsimi është një mamuth, gjymtyrët e të cilit lëvizin aq ngadalë, saqë është përherë në varësi të modernizimit të shërbimeve publike, zhvillimit të qendrave urbane, si dhe reformave shtetërore”. Zhvillimi i dinamikave të gjuhës së shkruar, nga shprehje e ligjërimit nacionalist për pavarësi të Rilindjes Kombëtare, e deri në fushatat e luftës ndaj analfabetizmit nën kontrollin e administratës shtetërore, na tregon për risitë që sjell periudha e modernitetit në transformimin e teknikave për instalimin e një regjimi të ri pushtet/dijeje për fabrikimin e “njeriut të ri”.