` . Shekullarizmi, Shteti dhe Shoqëria – TV-SHENJA

Shekullarizmi, Shteti dhe Shoqëria

Është e qartë se është e kotë të mendosh për laicitetin si një lidhje e thjeshtë midis shtetit dhe fesë; është shteti ai që përcakton politikisht mënyrën në të cilën shoqëria është e ndërtuar, kurse feja jeton në shoqërinë së cilës i përket dhe e formon atë. Prandaj, nuk ka një model përfundimtar të laicitetit dhe të shekullarizimit

Shkruan: Gerta ZAIMI, Firence

Shekullarizmi është proces i ndarjes së shtetit nga feja, procesi shoqëror e historik gjatë të cilit feja e humbur rëndësinë shoqërore dhe kulturore. Si rezultat i shekullarizimit roli i fesë kufizohet. Në shoqëritë shekullare fesë i mungon autoriteti kulturor dhe përjashtohet nga çështjet politike ose civile të shtetit, e humb elementin e saj politik. Shekullarizimi tashmë mbizotëron globalisht, madje edhe në vendet muslimane. Numri i shteteve shekullare në kohët bashkëkohore është dyfishuar në krahasim me ato joshekullare. Madje, mund të themi që pjesa më e madhe e shteteve të sotme janë shtete shekullare.

Vetë fjala vjen nga saeculum e përdorur nga Agostino për të treguar pushtetin temporal. Më pas emri u huazua nga kisha katolike për të përshkruar priftërinjtë që dilnin nga urdhrat fetarë. Ajo fitoi kuptim të ri në sociologji ku filloi të përshkruante idenë e humbjes së peshës së fesë. Kudo në botë globalizmi, ndryshimet ekonomike dhe politike që ai mbart shpesh lidhen me procesin e shekullarizimit, duke i sfiduar marrëdhëniet ekzistuese fetare-shtetërore. Me fjalë të tjera, shoqëritë e shekullarizuara janë ato në të cilat feja e strukturuar në organizimin politik e humb rolin e saj në të gjitha aspektet e jetës shoqërore dhe qeverisjes. Natyrisht, kjo nuk do të thotë që njerëzit janë bërë jofetarë. Perëndimi liberal, demokratik dhe shekullar ka tre shembuj në lidhje me këtë. Një shoqëri mund të përbëhet nga një shumicë popullsie besimtarësh dhe ende të jetë shekullare, siç janë Shtetet e Bashkuara. Në këtë rast kemi të bëjmë me një shoqëri shumëfetare dhe një shtet laik. Franca është një shtet laik me një shoqëri e cila është shekullare. Në Angli, feja është e pranishme në themelet e shtetit, por shoqëria është shumë laike.

Teoria e shekullarizmit është teoria në sociologji, sipas së cilës ndërsa shoqëria përparon në modernizëm, feja bëhet gjithnjë e më e zbrazët. Që në shekullin XVII sociologët e kuptuan këtë trend të fesë: Karl Marx, Durkheim, Max Weber dhe William James janë katër ndër ata të cilët të parët vunë re dhe analizuan këtë fenomen. Saint Simon-i në 1795 argumentoi se lidhja midis kishës dhe shtetit kishte kaluar nëpër tri faza. Në Greqinë e lashtë dhe Romë, feja dhe shteti drejtoheshin nga e njëjta klasë. Në kohët mesjetare, këto dy institucione u ndanë në mënyrë të dukshme, me mbizotërimin e kishës. Në kohët moderne është shteti që mbizotëron. Tri janë qasjet kryesore në lidhje me shekullarizimin. Komte më 1794 argumentoi se përparimi i shkencave do të çonte automatikisht në zhdukjen e fesë. Weber-i e pranoi idenë e Komte-s, por nuk besonte se zhdukja e fesë do të ishte plotësisht e mundur. Qasja e tretë, e paraqitur nga Luckmann-i sugjeroi se vërtet feja do të zbehej, por do të kishte dallim midis fesë së institucionalizuar, e cila sipas tij ishte në rënie, dhe religjionit në sferën publike dhe private.

Ka mënyra të ndryshme për të përcaktuar shekullarizmin. Përkufizimet e zakonshme të shekullarizimit përfshijnë tri elemente. E para është ndarja e shtetit dhe fesë, por që jo domsodoshmerisht çon në një shekullarizim të shoqërisë. Këtu është shembulli i SHBA siç përmendëm më parë. Elementi i dytë në përkufizimet e shekullarizimit është rënia e ndikimit të institucioneve fetare në shoqëri. Elementi i tretë është kur shoqëria vetë nuk i jep më rëndësi fesë në jetën e përditshme, edhe pse ajo e konsideron veten pjesë të një bashkësie fetare. Në këtë kuptim, shekullarizimi ka të bëjë me margjinalizimin e fesë në shoqëri dhe jo përjashtimin të saj.

Vendi i fesë dhe rolit të fesë në rendin politik dhe në shoqëri

Në lidhje me këtë me interes të veçantë është një nga analizat e Hannah Arendt-it. Ajo refuzon çdo nostalgji dhe çdo patologji fetare ose morale që synon restaurimin e “vlerave të vjetra”. Për më tepër, ajo sheh në këtë dëshirë për restaurim jo vetëm një iluzion ose mashtrim, por edhe një rrezik, si për fenë ashtu edhe për politikën. Tundimi ose dëshira për ta rivendosur autoritetin e fesë në rendin politik, përveç faktit që duket i kotë, thotë që nuk është as i dëshirueshëm. Kjo do të ishte e barabartë me instrumentalizimin e fesë, duke e bërë atë thjesht një mjet në shërbim të politikës e do të çonte në zhdukjen e plotë të besimtarëve. Rrjedhimisht, efekti e rezultati do të ishte totalisht i kundërt nga ai që synohet: “Shekullarizimi i plotë”  i shoqërive do të shkaktonte shpërbërjen totale të fetarëve në rendin politik. Por, gjithashtu, do të çonte në një mohim total të shekullarizimit, i cili si efekt krijon një ndarje midis shtetit dhe fesë, pra ekzistencën e të dyve. Shekullarizimi nuk do të thotë çrrënjosje e fesë, por zbutje e ndikimit të saj të drejtpërdrejtë në orientimet dhe zgjedhjet politike të shoqërisë.

Prandaj, si për të ruajtur rendin fetar ashtu edhe rendin politik, nuk është vetëm e dëshirueshme, por madje e nevojshme, mbajtja e fesë jashtë sferës politike. Kështu, Arendt-i hedh poshtë dy tundimet më të mëdha që vazhdimisht kërcënojnë debatin: pra sakralizimin e politikës dhe politizimin e fesë.

Sipas Olivier Roy-t, kemi dy koncepte që duhen kuptuar në veçorinë e tyre: shekullarizmi dhe laiciteti. Shekullarizimi është një fenomen social që nuk kërkon implementim politik: ndodhë kur feja pushon të jetë në qendër të jetës njerëzore edhe pse njerëzit ende e konsiderojnë veten besimtarë. Praktikat e përditshme të njerëzve, si kuptimi që ata i japin botës, nuk janë më të ndërtuara nën frymën e transcendencës dhe fesë. Por, shekullarizimi nuk është antireligjioz dhe as antiklerikal: është një proces. Njerëzit thjesht nuk flasin më për fenë. Laiciteti, përkundrazi, është më i qartë: është një zgjedhje politike që përcakton vendin e fesë në një mënyrë autoritare dhe ligjore. Laiciti dekretohet nga shteti, i cili më pas organizon hapësirën publike (por nuk e bën domosdoshmërisht me fenë në sferën private. Më tepër përcakton dhe, në këtë mënyrë, e kufizon dukshmërinë e fesë në hapësirën publike). Problemi i laicitetit është ai i ndarjes midis sferës fetare dhe sferës politike në nivelin e shoqërisë.

Këtu lind debati mbi lirinë e fesë, si në Perëndim ashtu edhe në botën myslimane. Ka dy mënyra për të parë lirinë e fesë. Njëra është si një e drejtë kolektive: i njihet e drejta të krishterëve apo myslimanëve për të qenë të tillë si kolektiv. Dhe, tjetra si e drejtë individuale. Shpesh kjo është më problematike në vendet dhe rajonet ku dominon një fe. Për shembull, në Itali njihet liria e fesë, por refuzohen të drejtat e barabarta. Në vendet myslimane problemi lind me konvertimin nga Islami në Krishterim, ku kjo shihet si një shkelje e ligjit hyjnor dhe për këtë arsye diçka që duhet ndaluar nga shteti.

Mutacionet e fesë dhe politikës e prekin shoqërinë e sotme. Marrëdhënia midis fesë dhe politikës ka ndryshuar. Sot feja investon në një shoqëri që pak a shumë kontrollohet nga shteti. Laiciteti politik është një marrëdhënie midis kishës dhe shtetit. Aktualisht ka një rritje të praktikës dhe dukshmëri të saj dhe, mbi të gjitha, po lindin format «fundamentaliste» të fesë. Së pari, besimtarët e rinj e pranojnë laicizmin në hapësirën publike, por kanë filluar ta ndryshojnë mënyrën e të jetuarit të fesë në sferën private. Ata duan të njihen si fetarë në hapësirën publike. Dhe, së dyti, ka një ringjallje të fundamentalizmit fetar (jo vetëm në Islam), i cili nuk ka interesa të ketë pushtetin politik, por influencën në shoqëri, kthimin e individit në besim, që do të lejojë një rritje të nivelit të fesë në shoqëri. Për ta është më i rëndësishëm ndryshimi cilësor sesa ai sasior. Ndërtojnë një komunitet si një zgjedhje e përkatësisë dhe jo e trashëgimisë kulturore. Siç thotë Roy, globalizimi dhe efektet e tij janë të përshtatshme për fundamentalistët. Ata, në këtë kohë, janë të suksesshëm në prozelitizëm dhe konvertim, sepse arrijnë t’u përgjigjen nevojave të një popullsisë të dekulturalizuar (e larguar nga referencat kulturore, sociale dhe antropologjike). Fundamentalizmat paraqiten si reagim i shoqërisë dhe kulturës tradicionale ndaj perëndimizimit dhe modernizimit. E konsiderojnë materializmin si aspektin kulturor dominues – një kulturë ku njeriu e ka zëvendësuar Zotin, ku liria ka zëvendësuar detyrën.

Për sa i përket politikës, shtetet sot duken të të papërgatitura për kthimin e fesë dhe dëshirën e besimtarëve për t’u njohur si të tillë në sferën publike. Sot ajo që vihet re më tepër e në mënyrë të dukshme është një sulm ndaj Islamit pikërisht në emër të mbrojtjes së shekullarizmit. Sulmi vjen si nga ata që mendojnë në thelb se Perëndimi është i krishterë dhe rritja e besimtarëve myslimanë në Evropë e vë në rrezik këtë vlerë; si nga ata që mendojnë se Perëndimi është mbi të gjitha laik. Këtu puqet e majta me të djathtën. Të dyja palët e shohin kishën dhe ndarjen e shtetit si koncept të huaj në Islam, duke argumentuar se Islami është shumë më tepër sesa fe, është kulturë. Problemi nuk është Islami, por feja, ose më tepër forma bashkëkohore e ringjalljes së fesë. Islami duhet menduar e parë në shoqërinë tonë në të njëjtin formë siç mendojmë për fetë e tjera dhe për vetë fenomenin fetar. Pas etiketës “Islami” ekzistojnë njerëz me pritjet e tyre sociale dhe ekonomike në një shoqëri komplekse.

Roy bën dy dallime të laicitetit: laiciteti si një formë e përkeqësuar, e politizuar dhe ideologjike e shekullarizmit perëndimor që zhvillohet në dy nivele: laicitet politik i bazuar në kushtetutën dhe ligjin e shtetit; dhe laicitetin ideologjik: një interpretim ideologjik dhe filozofik i laicitetit, që pretendon të sigurojë një sistem vlerash të përbashkët për të gjithë qytetarët, duke e përjashtuar fenë e duke e vendosur atë vetëm në sferën private. Ky lloj laiciteti përcakton kohezionin kombëtar, duke pohuar një identitet thjesht politik që kufizon në sferën private çdo identitet specifik fetar ose kulturor. Ky lloj laiciteti tipik francez është shumë ofendues dhe militant e perceptohet si i tepruar, madje edhe jodemokratik, pasi shkel lirinë individuale. Në Mbretërinë e Bashkuar është duke u zhvilluar një laicizëm mesatarisht gjithëpërfshirës, më shumë sesa një shekullarizëm i ngurtë, si ai i Francës, që kërkon ta shuajë fenë tërësisht nga sfera publike.

Është e qartë se është e kotë të mendosh për laicitetin si një lidhje e thjeshtë midis shtetit dhe fesë; është shteti ai që përcakton politikisht mënyrën në të cilën shoqëria është e ndërtuar, kurse feja jeton në shoqërinë, së cilës i përket dhe e formon atë. Prandaj, nuk ka një model përfundimtar të laicitetit dhe të shekullarizimit. Laiciteti plasmon fenë, duke e bërë atë një kategori që duhet të jetë e izoluar dhe e kufizuar, por duke i përforcuar kështu identitetet fetare në vend që t’i amalgamojë ato në praktika dhe identitete më të larmishme.

Laiciteti nuk duhet të përdoret si një intolerancë anti-fetare, e cila nuk arrin ta njohë vlerën e vërtetë të fesë. Duke i shtyrë drejt një shekullarizmi të ngurtë, shteti rrezikon të margjinalizojë njerëzit fetarë. Laikët duhet ta kuptojnë se duhet hequr dorë nga ideja se progresi do të vazhdojë të zhvillojë njohuritë shkencore dhe, si pasojë, konceptimet fetare herët a vonë do të zhduken. Laiciteti i ngurtësuar dhe ekskluziv ka si pasojë vetëm një qëndrim me sjellje kontrastuese nga ana e besimtarëve.