` . Religjioni dhe shekullarizmi midis sovranitetit kulturor dhe liberalizmit totalitar – TV-SHENJA

Religjioni dhe shekullarizmi midis sovranitetit kulturor dhe liberalizmit totalitar

Paradoksi i shtetit shekullar është aty se idealin e tolerancës e realizon me jotolerancë, barazinë me pabarazi, drejtësinë me padrejtësi, lirinë me robërim, dhe kjo aplikohet pa dallim truallit kulturor dhe religjioz!

Shkruan: Ferid MUHIQ, Shkup

Se agresiviteti, dhuna dhe luftërat qëmoti kanë qenë pjesë përbërëse e ekzistencës njerëzore dhe komponentë kyçë të jetës politike, ky pa dyshim që është një fakt i pamohueshëm. Shekullarizmi i Shekullit të Ri e relativizoi karakterin universal të fenomenit të konflikteve shoqërore masive, duke e shpallur religjionin gjeneratorin kryesor e, në kohën më të re, edhe të vetëm, të luftërave.

Duke qenë se shekullarizmi paraqet margjinalizimin radikal të religjionit si faktor social, sipas kësaj hipoteze, do të kishte qenë logjike që me sundimin e shekullarizmit dukshëm të ulet edhe numri i luftërave! Tashmë edhe kontrolli fillestar tregon se kjo jo vetëm që nuk ndodhi, por erdhi deri tek eksplodimi i vërtetë i agresivitetit; me qindra konflikte dhe luftëra lokale të reja, madje edhe të dy luftërat botërore ishin organizuar, nxitur dhe udhëhequr nga shtetet shekullare! Mbi bazë të analizës më të detajuar historike, me siguri mund të pohohet se miti për religjionin si gjenerator kryesor i urrejtjes dhe i luftërave paraqet idenë relativisht të re të hedhur gjatë luftërave dhe gjakderdhjeve të mëdha në Evropën Perëndimore gjatë shekujve 16-të dhe 17-të. Fakti që në masakrat gjer atëherë të papara, të kryera gjatë Reformacionit, në luftërat ndërmjet protestantëve dhe katolikëve, ishte vrarë 35% e popullsisë së Evropës Perëndimore, megjithatë sikur e konfirmon tezën për religjionin si fajtor kryesor për luftërat.

Megjithatë, edhe pse këto konflikte ekskluzivisht interpretohen si luftëra religjioze, është e vërtetë që ato, në tërë brutalitetin e tyre, kanë qenë direkt të motivuara politikisht. Në të vërtetë, luftërat për të cilat bëhet fjalë kanë filluar kur princat gjermanë dhe një numër i mbretërve nga Evropa Perëndimore i shpallën luftë të hapur Karlit V, sundimtarit të Perandorisë së Shenjtë Romake dhe ambicieve të tij për ta sunduar me këtë pjesë të Evropës. Se të ashtuquajturat “luftëra religjioze” nuk kanë qenë të motivuara me objektiva religjiozë, dëshmon edhe fakti se në betejat më të mëdha protestantët dhe katolikët, nga njëra anë, kanë luftuar kundër protestantëve dhe katolikëve nga ana tjetër!? Mandej, edhe Franca katolike ka luftuar kundër Perandorisë katolike të Habsburgëve, me ç’rast edhe të dyja anët rregullisht janë përkrahur nga disa sundimtarë protestantë. Shembull klasik paraqesin luftërat e brendshme në Francë (1562-98), si dhe Lufta 30-vjeçare me Anglinë, ku përkatësia konfesionale praktikisht nuk ka luajtur kurrfarë roli. Gjithnjë deri në shekullin e 18-të ka qenë e pamundur të bëhet përkufizimi midis motiveve religjioze dhe motivimit social-politik të konflikteve dhe të luftërave në Evropën Perëndimore.

Që të kuptohet karakteri autentik i këtyre luftërave dhe praktikisht i të gjitha luftërave që kanë pasuar (e të cilat interpretohen si manifestim i “çmendurisë religjioze”), duhet të hulumtohet roli i shekullarizmit. Fjala “shekullarizëm” është krijuar në gjysmën e dytë të shekullit 16-të, në kuptimin e “ndërmarrjes së pronave dhe të mirave kishtare nga ana e pushtetit të përbotshëm (shekullar)”. Meqenëse koncepti i shekullarizimit është mbështetur nga premisat sociale të ndarjes radikale të kishës dhe të shtetit, fjala ”e përbotshme” (shekullare) i është referuar sundimtarit, mbretit, të përbotshëm (shekullar), të cilit, me këtë, i është dhënë e drejta e kontrollit total dhe e pushtetit absolut ndaj tërë shoqërisë, përfshi dhe kishën!

Në dritën e faktit se shekullarizmi e ka sjellë dobësimin e pozitës së kishës në piramidën e fuqisë sociale, mund të duket e çuditshme që kjo, jo vetëm që ishte mbështetur, por edhe ishte iniciuar nga vetë kisha.

Megjithatë, pikërisht Martin Luteri ishte i pari që haptas kishte propozuar ndarjen e kishës nga shteti! Sipas Luterit, kisha tashmë ishte bërë e paaftë që t’i kontrollojë të gjitha aspektet e jetës shoqërore. Për këtë shkak, ky rol duhej t’i takonte shtetit, mbi të cilin bie detyrimi që ta kontrollojë sjelljen njerëzore me forcë. Edhe më e habitshme është e dhëna se për Martin Luterin shteti i propozuar shekullar nuk është dashur të jetë as demokratik, as liberal. Gjatë kryengritjeve fshatare në Gjermani, në vitin 1525, ai mbështet fuqishëm të drejtën e shtetit (të sundimtarit shekullar), që pamëshirshëm t’i qërojë hesapet me fshatarët kryengritës. Sipas Martin Luterit, të gjithë që do të refuzojnë që pa kusht t’i nënshtrohen shtetit shekullar, bëjnë mëkatin e vdekjes (Magnacrimen), për të cilën gjë as jetët e tyre, as pronat e tyre nuk duhet të kursehen.

Përkundër këtyre fakteve, edhe sot sundon bindja se Sem Haris (2004) ka qenë në të drejtë kur religjionin e ka shpallur për një lloj “solidariteti pervers, të cilin shteti shekullar ka të drejtë që pamëshirshëm ta copëtojë. (Edhe pse Harisi i kritikon përgjithësisht të gjitha religjionet abrahamike, sidomos në librin The End of Faith (2004), ai është i njohur për nga urrejtja e vet e shënuar, irracionale dhe agresive ndaj myslimanëve dhe Islamit. Librat e tij Letter to a Christian Nation (2006) dhe Islam and the Future of Tolerance (2015), paraqesin shembujt paradigmatikë të xhingoizmit religjioz) Shumë veta do të pajtohen edhe me Riçard Dokins-in (2006), se”(…) religjioni paraqet fuqinë e vetme të mjaftueshme që të shkaktojë çmenduri totale te njerëzit, ashtu-ashtu normal dhe të mirësjellshëm”. (fq.303). Shih dhe Jerome,T. (2013). Atheists Richard Dawkins, Christopher Hitchensand Sam Harrisface Islamophobia backlashThe Independent.) Madje, edhe ata që këto qëndrime i llogarisin si të tepruara, janë të gatshëm që ta pranojnë fjalën kolosale të pakuptimtë të Dokinsit se në religjion ekziston thelbi i dhunshëm inherent, që njerëzit domosdo i çon drejt urrejtjes. (Për sulmet skajshmërisht sipërfaqësore dhe histerike ndaj religjionit, të inspiruara nga histeria antireligjioze dhe mungesa totale e njohurive elementare dhe respektimi i fenomenit të përvojës spirituale, shih Jerome,T. (2013). Atheists Richard Dawkins, Christopher Hitchens, si dhe: Sam Harris face Islamophobia backlashThe Independent)

Më shumë habit ajo që edhe teoria politike bashkëkohore konsideron se ekziston njëfarë “ndarje fanatike” në ndjenjat religjioze dhe se ajo mund të pamundësohet vetëm përmes krijimit të shtetit liberal, që do ta ndajë politikën dhe religjionin. Duke marrë parasysh ndodhitë historike deri te të cilat erdhi Evropa Perëndimore me instalimin e shtetit shekullar, është për t’u habitur se  cilido qoftë ende beson se ndarja e kishës nga shteti është parakusht i mjaftueshëm për paqe të përhershme!?

Sot shumica e qytetarëve të BE-së bashkëkohore, si dhe një varg emrash të njohur, ende konsiderojnë se shekullarizmi është krijuar spontanisht, nën ndikimin e ligjeve të evolucionit social, që solli formimin e demokracisë liberale, si formë më të lartë të organizimit shoqëror dhe, me këtë, deri te fundi i historisë (F.Fokujama). Megjithatë, në realitet, shekullarizmi është planifikuar dhe instaluar nga aktorë politikë konkretë, të inspiruar nga interesat e tyre të drejtpërdrejta. Qëllimi i ndarjes së kishës nga shteti ka qenë që shtetit t’i lihen duart e lira, që t’i realizojë planet e veta me të gjitha mjetet, përfshi edhe të drejtën e patjetërsueshme të përdorimit arbitrar të dhunës.

Tashmë kah fundi i shekullit 17-të disa filozofë të njohur i hynë promovimit të idealit të shekullarizmit, edhe pse në atë detyrë treguan jokonzistencë të papritur. Duke e ndjekur idenë e Martin Luterit, autori i së njohurës Letra për tolerancën (A Letter Concerning Toleration), Xhon Lok-u, angazhohet për ndarje të plotë të kishës nga shteti, si kusht për paqe në shtet dhe mes shteteve, mbi pretekstin se religjionin inspiron afshe të dhunshme. Por, në vend të tolerancës, propozimi i tij solli hierarkinë midis kishës dhe shtetit, me bartjen e të gjitha instrumenteve të fuqisë ekskluzivisht tek shteti. “Shteti shekullar liberal” i tij ishte i tillë vetëm ndaj pasuesve të Kishës Anglikane, ndërsa tërësisht i përjashtonte prej vetes katolikët, hebrenjtë dhe myslimanët. Mbi të gjitha, doktrina liberale e Lokut paraqet mbrojtjen e pakusht të skllavopronarisë me pushtet arbitrar dhe absolut të sundimtarit, përfshi edhe të drejtën e vrasjes së skllavit kur t’i kujtohet.

Duhet pasur parasysh se teoria e liberalizmit dhe praktika e shtetit shekullar kanë bashkëpunuar ngushtë në kolonizimin e territoreve të mëdha të tri Amerikave (Veriore, të Mesme dhe Jugore), të Afrikës, Azisë, Australisë, Indonezisë, Zelandës së Re…, realizuar nga Britania, Franca, Belgjika, Spanja, Portugalia, Holanda, si dhe Danimarka, Gjermania, Rusia e Italia, me incidente të shpeshta të gjenocidit ndaj miliona pjesëtarëve të popullsisë lokale. Ithtarët udhëheqës të shtetit shekullar e mbështesnin praktikën e pushtimit të pamëshirshëm të kolonive dhe të okupimit me luftë të të gjitha territoreve, që realisht kanë mundur t’i pushtojnë.

Përfaqësuesi kryesor i shtetit shekullar liberal, XhonLoku, në mënyrë eksplicite ka pohuar se popullsia autoktone e Amerikës Veriore nuk e ka të drejtën as të jetës, as të lirisë, as të pronësisë, për shkak se paska qenë në nivel më të ulët civilizues nga shteti shekullar liberal!? Politika agresive e shteteve shekullare ka insistuar pa kompromis në instalimin e dhunshëm të shekullarizmit, duke e rrënuar organizimin politik dhe sistemin tradicional të vlerave. Shembull i padyshimtë për këtë paraqet edhe fakti se, sipas standardeve të ideologjisë shekullare, shoqëritë myslimane ende konsiderohen të prapambetura dhe popullsia e tyre inferiore, deri në atë shkallë sa shteteve shekullare u jep të drejtë që me forcë ta imponojnë modelin shoqëror shekullar dhe ta instalojnë sistemin e vlerave të kolonizatorëve.

Duke i ndjekur objektivat e tyre pragmatikë, shtetet udhëheqëse shekullare e imponuan me forcë idealin e barabarësisë së të gjitha krijesave njerëzore, me të cilën gjë e komprometuan vetë këtë ideal, duke marrë të drejtën e organizimit të mëvetësishëm të jetës së vet shoqërore dhe të definimit të vlerave të veta tradicionale. Përveç kësaj, i njëjti ideal ishte trajtuar në mënyrë tërësisht pragmatike. Kështu, kur zhvillimi i industrisë kërkonte sa më shumë punëtorë, shekullarizimi promovonte së paku arsimin e përgjithshëm elementar dhe përfshirjen e grave në trupin votues, me instalimin formal të barazisë racore, etnike dhe fetare. Pikërisht këto nevoja sollën, krejtësisht papritmas, tolerancën ndaj hebrenjve dhe përfshirjen e tyre në jetën shoqërore dhe politike të Evropës Perëndimore në fillim të shekullit 19-të. E njëjta ndodhi edhe me katolikët në Angli dhe në SHBA, të cilët ishin konsideruar si kontingjent i rëndësishëm i resurseve njerëzore dhe i votuesve politikë potencialë. Por, sapo këto nevoja kishin ardhur në kundërshtim me aspiratat e shteteve shekullare, barazia, politika dhe toleranca formale ishin zëvendësuar me diskriminimin e bashkësive etnike, kulturore dhe fetare.

Zhvillimi historik i shteteve shekullare moderne, mbi bazë të demokracisë liberale, ishte zbatuar dhunshëm, me brutalitet ekstrem, në kolonitë e pushtuara. Shtypje më e madhe ishte bërë mbi vendet myslimane, ku mënyra tradicionale e jetës dhe sistemi i vlerave ishin ruajtur në formën pothuajse të pandryshuar. Mund të merrej me mend se, nga popullsia lokale, një praktikë e këtillë ishte pranuar si një sulm direkt ndaj themeleve të jetës së tyre. E shoqëruar me qeverisjen koloniale, ideologjia shekullare ishte perceptuar si e dëmshme, madje edhe fatale për mbijetesën e jetës së tyre tradicionale, të bazuar në traditën kulturore autentike.

Në dritën e këtyre fakteve, bëhet e qartë se përse gjithkund në botë, ku pushteti shekullar është imponuar me forcë, janë paraqitur lëvizje antikoloniale në mbrojtje të mënyrës tradicionale të jetesës. Religjioni është treguar si faktor i rëndësishëm dhe si mënyra më me perspektivë për mobilizimin e njerëzve në mbrojtje të identitetit të tyre kulturor. Kur kihet parasysh se praktikisht në të gjitha vendet me popullsi myslimane dominonte shekullarizmi ishte instaluar me forcë, nuk është vështirë të kuptohet se përse ishte pritur me aq rezistencë. Gjithkund, thuajse pa përjashtim, praktika e shekullarizmit agresiv ishte në kundërshtim me mentalitetin e popullsisë lokale dhe realitetin shoqëror, duke shkaktuar reaksion të dhunshëm me intensitet të ndryshëm, deri dhe luftëra antikoloniale për çlirim. Siç ka shënuar në mënyrë precize Karen Armstong-u, imponimi i dhunshëm i shekullarizmit gjithkund ka paraqitur dhe ende paraqet gjeneratorin kryesor të konflikteve të armatosura:

“Të gjitha lëvizjet fundamentaliste që i kam hulumtuar – Judaizmi, Krishterimi dhe Islami, kanë qenë të rrënjosura në frikën e thellë të shkatërrimit, nga bindja se rendi shekullar liberal ka për qëllim që ta shkatërrojë mënyrën tradicionale të jetesës. Kjo edhe sot është aq tragjikisht e dukshme në Lindjen e Mesme.” (2014,fq. 11)

Paradoksi i shtetit shekullar është aty se idealin e tolerancës e realizon me jotolerancë, barazinë me pabarazi, drejtësinë me padrejtësi, lirinë me robërim, dhe kjo aplikohet pa dallim të truallit kulturor dhe religjioz! Gjatë instalimit të shekullarizmit në Iran në vitin 1928, nga Shah Reza Pahlavi, rrugëve të Teheranit dhe të qyteteve tjera ushtarët me bajoneta i kanë ulur dhe i kanë bërë copë-copë perçet dhe burkat nga fytyrat e grave. Politika e këtillë, kudo, po edhe në Ballkan, ka shkaktuar reagim, me të cilin gratë sot mbulimin e llogarisin si emblemë të autenticitetit islam, edhe pse vetë Kurani askund nuk e ka këtë dispozitë si detyrim! Në këtë kontekst, në pamje të parë praktika vështirë e kuptueshme e shumë vajzave dhe grave të reja të Ballkanit, në zemrën e Evropës shekullare, që të mbulohen, e merr shpjegimin e vet si shprehje simbolike e së drejtës sërish të fituar të zgjedhjes së lirë të identitetit të vet kulturor!

Fakti që një pjesë e popullsisë myslimane në botë sot refuzon që ta pranojë shekullarizmin, paraqet konsekuencën e dukshme të shekullarizmit të dhunshëm, zbatuar në shumë vende me popullsi myslimane. Ekziston kontradikta e dukshme ndërmjet pranimit të përgjithshëm të shekullarizmit në vendet perëndimore, kaluar përmes përvojës historike autonome të ndarjes së religjionit nga politika si postulat për barazi, demokraci dhe për të drejtat dhe liritë e njeriut, dhe rezistencave ndaj shekullarizmit në vendet ku ai është instaluar me forcë. Vlera e tij e padyshimtë për jetën bashkëkohore i ka borxh historisë së gjatë dhe të mundimshme, të praktikës dramatike dhe të gjatë të dhunës dhe të luftës brenda vetë atyre shoqërive, si arritje e tyre autentike, kundrejt praktikës së dhunshme, okupuese dhe koloniale me të cilën shekullarizmi është imponuar nga jashtë, sipas parimit copy-paste. Po qe se vlerat e lirisë, të dinjitetit dhe të drejtave të njeriut mund të realizohen në vlerën e tyre të vërtetë, atëherë e drejta që çdo shoqëri të organizohet në pajtim me premisat e veta historike dhe kulturore patjetër të respektohet pa përjashtim. Intervenimi i dhunshëm ushtarak nuk guxon të arsyetohet në asnjë rast. Pa marrë parasysh se shumë ithtarë të shekullarizmit e konsiderojnë religjionin si të dhunshëm në nivel të intrasingjencës, jotolerant, atavistik, kjo nuk u jep kurrfarë të drejte as edhe të propozojnë intervenim ushtarak me të cilin shekullarizmi do të instalohet në mënyrë të dhunshme! Instalimi i dhunshëm i shekullarizmit gjithnjë çon drejt konflikteve intraetnike dhe ndërshtetërore, gjithnjë provokon reaksion dëshpërues!

Sot, në kohën e turbulencave dhe të konfrontimeve gjithnjë e më të mëdha ndërmjet grupeve religjioze dhe të dhunës politike, sikur më parë, e ardhmja e njerëzimit varet nga aksioni i përbashkët i organizuar shoqëror, i inspiruar me idealin e respektimit të ndërsjellë dhe të mirëkuptimit ndërreligjioz, si kusht për afirmimin e vlerave humaniste bazë dhe të paqes në botë.