` . Ramë Buja për revistën SHENJA: Kosova ka ecur mirë - TV-SHENJA

Ramë Buja për revistën SHENJA: Kosova ka ecur mirë

“Është mirë që dy shtetet më të fuqishme të Europës pretendojnë ta marrin në dorë të zgjidhin problemin, duke mos ia lënë Mogerinit. Kjo është simpatike dhe premton, por për të thënë që ky samit i Berlinit do i zgjidh problemet, unë nuk e besoj këtë gjë. Se do të përshkallëzohet në kuptimin pozitiv, natyrisht po. Por, nëse nuk koordinohet kjo gjë me Sejt Departamentin dhe politikën amerikane, zgjidhja do të shkojë gjatë.”, thotë prof. Ramë Buja

Intervistoi: Latif MUSTAFA

Ramë Buja është i lindur në Bujan të Kosovës. Ai konsiderohet të jetë njëri ndër personat me karrierë më të gjatë politike. Për më tepër se tri dekada ai është aktor në proceset më të rëndësishme politike nëpër të cilat ka kaluar Kosova. Është pjesëmarrës në Konferencën e Rambujesë, ku edhe u vendos fati i Kosovës dhe i procesit të përfundim të zhbërjes së Jugosllavisë. Ai ishte pjesë e delegacionit në kuadër të ushtarakëve të UÇK-së, gjegjësisht si anëtar i Shtabit të Përgjithshëm dhe anëtar i Drejtorisë Politike të UÇK-së. Në periudhën e pas-luftës, ai ka qenë këshilltar politik, deputet dhe ministër deri në vitin 2017, kur vendos të të tërhiqet nga jeta aktive politike dhe t’u jepet hulumtimeve dhe ligjërimit universitar. Ai është profesor i shkencave politike në Universitetin AAB, është i martuar dhe baba i tre fëmijëve. Në këtë numër, përfituam nga rasti, që të zhvillojmë një bashkëbisedim me rastin e 20-vjetorit të hyrjes së NATO-s në Kosovë, një odiseadë politike kjo që origjinën e saj e ka në Konferencën e Rambujesë në Francë.

SHENJA: I nderuar profesor Buja, emri juaj – në një farë mënyre – ndërlidhet me Rambujenë, qoftë nga ngjashmëria e mbiemrit tuaj me emrin e kështjellës, qoftë nga roli juaj aktiv që keni pasur në këtë takim. A keni mundësi ta shkoqisni ndonjë kujtim apo fragment të veçantë që e karakterizon këtë takim të rëndësishëm për Kosovën në Francë?

R. Buja: Kjo çështja e lidhjes së emrit të kështjellës ose vendit ku është mbajtur konferenca me emrin tim Rambuje është interesante. Njerëzit edhe pas lufte më kanë pyetur se a bëre emrin special për të shkuar atje apo si ndodhi. Ose, ka ndodhë që kështjellarët atje e kanë parë emrin dhe mbiemrin dhe habiteshin, kurse unë pandehja se isha pronari dhe se ju tani e keni marrë vesh… shihej si shaka. Momenti, mbase më i rëndësishëm, sipas meje më krucial, më me peshë, ka qenë takimi që ne, pjesa e delegacionit të Kosovës, që ishim nga UÇK-ja, e kishim me gjeneralin Klark (Wesley Clark). Gjeneralin Klark nuk e lanë të hynte në Rambuje. Siç thoshte Xhemjs Dobinsi (James Dobbins) në takimin e parë që pata me të, i cili duhej t’i tuboj shokët nga UÇK-ja për të shkuar në takim me të. Ai më tha se “Klarkun nuk e lënë të hyjë në kështjellë e Rambujesë me uniformë ushtarake dhe ai nuk do të hyjë ndryshe. Ju lutem a kemi mundësi që të shkojmë në një vend, në një bazë ushtarake franceze, mbase përsëri mund të bisedojmë me të”. Dhe, për një kohë të shkurtër unë i tubova shokët dhe shkuam atje. Plot dyzet minuta kemi udhëtuar. Aty u takuam me katër gjeneralë të tjerë, që unë nuk ua dija gradat të cilat i kanë. Ne ishim pesë dhe ata ishin pesë. Biseda ka qenë tepër miqësore, shumë e ngrohtë dhe na është thënë që “ju duhet të na mundësoni që të na e hapni portën që ne ta bëjmë punën tonë”. Ne kemi pyetur se “cila është ajo hapje e portës që ju ta bëni veprimin për të intervenuar?”, edhe pse ne nuk besonin fare. E them sinqerisht, sepse kurrë s’ishim ndihmuar në historinë tonë ashtu siç ish pretendohej në të kaluarën. Ne e kemi sqaruar të gjithë atë dhe i kemi thënë që ne do të nënshkruajmë me kushte. Ishin ato kushte që diheshin, edhe pse marrëveshja s’ishte e favorshme në tërësi për ne. Ai na tha edhe se një marrëveshje, që është duke u përfolur, flet për bërjen e qeverisë së përkohshme tuajën të përbashkët. “Ta realizoni edhe atë, në mënyrë që unë të shkoj i sigurt në veprimet e mia”, tha ai. Pos kësaj, ai na tha: “Miqtë e mi, ju nuk e urreni më shumë se unë Millosheviqin. Besoni se unë e urrej më shumë se ju, sepse e ka mbushur dhe stërmbushur kupën”. Kështu, ky takim ishte shumë i veçantë dhe një shpresë e madhe, por jo edhe një besim përfundimtar se do të realizohej ndihma për ne. Atëbotë ishte bukur e pabesueshme ajo. Në vazhdimësi Rambujeja ishte një konferencë shumë e mundimshme, tepër e rëndë, sepse lufta vazhdonte këtu, ishte çështja e të vrarëve në Reçak dhe loja me kufomat, lëvizja andej e këndej, ndërsa ne atje bënim konferencë, ishte shumë e rëndë. Unë pata propozuar që në ditën e parë të konferencës, bazuar në logjikën normale të veprimit racional të kësaj natyre, se do të duhej të pushojë lufta që pastaj të vazhdojmë me bisedimet, edhe pse kjo gjë s’u përfill. Unë i bëja kërkesa edhe delegacionit pastaj, por nuk u përfill dhe ne e vazhduam konferencën në atë ankth. E kam thënë sa herë se nuk do t’ia kisha dëshiruar asnjë miku tim të jetë në një gjendje çfarë kemi qenë ne në atë konferencë. Istikami, fushëbeteja është më e lehtë, sepse logjika e luftës është të vritesh apo të vrasësh, por diplomacia ka të bëjë me barrën që ke mbi supe për një vend dhe një popull, e që është e rëndë. Kushdo që na ka parë në intervistat e shkurtra pas konferencës, e ka vërejtur se ne nuk jemi të stërlodhur, por të molisur prej gjithë asaj pune që ishte bërë. Por, ajo që mund të konstatohet është se është bërë punë tepër serioze dhe shumë këmbëngulëse, edhe pse ajo marrëveshje nuk ishte e favorit tonë, nuk ishte ajo që e dëshironim ne. Por, ne në konferencë nuk kishim shkuar për ta realizuar pavarësinë e Kosovës dhe ishim të ndërgjegjshëm për të. Ajo që na bëri ne në plotni të shpirtit për të shkuar ishte që duhej të ndërkombëtarizohej lufta jonë, Ushtria Çlirimtare e Kosovës, diplomacia të ketë përmasa të tjera për Kosovën dhe kjo u realizua, sepse ne patëm kërkuar të shkojmë në uniformë në konferencë. E dinim që kjo nuk mund të bëhej kjo, sepse nuk kishim uniforma solemne, por kishim synimin për të nxjerrë diçka tjetër. E kjo tjetra ishte pak më e rëndë. Ne donim që kur të shkojmë në aeroportin e Prishtinës, të jemi të armatosur. Një miku im, që sot është gjallë, uroj që të jetë mirë, ishte shef i misionit të DOM-it amerikan, pjesë e OSBE-së, u trondit kur ia thamë. “Është e pamundur”, tha. I them “po ne nuk do bëjmë luftë në aeroportin e Prishtinës, a e dini ku është qëllimi i mbajtjes së armëve? Nuk dorëzohemi të gjallë, sepse po na morën gjallë, do të na bëjnë paçavër. E për të mos u dorëzuar gjallë, gjëja e vetme që mund të bënim, ishte vetëvrasja”. Ai nuk tha asnjë fjalë. Tha: “Po, është e realizueshme kjo”. Dhe, kështu kemi shkuar të armatosur në kështjellë. Kjo nuk mund të harrohet asnjëherë. Kjo ka qenë e paimagjinueshme. Në hyrje të kështjellës u thamë: “Pyetni gardianët e kështjellës, a kemi siguri apo jo? Nëse jo nuk po i dorëzojmë armët”. U tronditën. “Si është e mundur që keni udhëtuar me aeroplan?” “Po, kemi udhëtuar me makinat tona?” U thashë “mos pyetni si, sepse nëse kemi siguri, do i dorëzojmë”. Po si është e mundur, më drejtohen ata, ja presidenti Shirak (Chirac) po ju pret atje etj etj, dhe duhet të shkoni menjëherë për të hyrë në konferencë. Ne u themi “jo, na pritni nja gjysmë ore sa të kollarisemi e të rregullohemi e mos të shkojmë kështu si nga rruga”. Na e lejuan dhe ata prisnin në sallën e konferencave. I dorëzuam armët si burrat dhe kur dolëm, përsëri i morëm.

SHENJA: Jam kureshtar ta di se si është vendosur për përbërjen e delegacionit?

R. Buja: Shikoni, mund të flasim me jo shumë saktësi, sepse angazhimi për ta bërë delegacionin përbashkët, me aq ndasi të mëdha që kishte – edhe konceptuale, për të realizuar qëllimin final ishte i vështirë. Sepse, nuk e mohoj qëllimin e secilit për ta realizuar lirinë, por rruga si mendohej ishte ndryshe dhe ne u bindëm, meqë ishim pjesë e UÇK-së, se nuk ka alternativë tjetër, veç asaj të fundmes. Ishte veprim politik me mjete tjera lufta dhe s’kishte alternativë tjetër. Ky temsil, si thotë populli, ose kjo porosi na u dha neve me Dejtonin – kush e kishte marrë vesh. Ne si komb nuk u përfillëm Konferencën e Londrës, nuk u përfillëm në Konferencën e Dejtonit, madje nëse e mbani në mend, në konferencat që bënin shqiptarët në Ohajo në bazën ushtarake ku bëhej konferenca, diplomati i madh Holbruk (Richard Holbrooke) u tha: “Më falni, prej nga vini ju?”. “Kosovarë jemi dhe pse s’jemi në konferencë. Ai u përgjigj se “ne e kemi bërë konferencën për ata që e kanë bërë punën për të ardhur në konferencë”. Kush ka marrë vesh, s’kishte si të thuhej ndryshe, edhe pse përpjekjet për themelimin e ushtrisë kishin filluar qysh më herët, që nga ’93-ta e këndej. Ne e kishim marrë porosinë se do të vazhdojmë dhe nuk kishte alternativë tjetër. Rrjedhimisht, kjo na solli në atë konferencë për të cilën po flasim. Ajo ishte e frytshme, edhe pse jo e plotë, e dëshiruar, por në fakt na i hapi portat për veprimet e mëpastajme.

SHENJA: A ekziston ndonjë dallim në mes marrëveshjes së Kumanovës, e cila rezultoi pas 78 ditëve bombardime të NATO-s dhe Marrëveshjes së Ramujesë?

R. Buja: Kjo marrëveshje, në bazë të të gjitha përmasave ndërkombëtare, nuk është marrëveshje e realizuar në plotni, me faktin që për të nuk kanë nënshkruar të gjitha palët. Është pak e çuditshme që është marrëveshja e parë në botë, që vazhdohet me realizimin e saj, edhe pse nuk është nënshkruar nga të gjitha palët. Marrëveshja e Kumanovës ishte një lloj nënshkrimi i kapitullimit, është një vazhdimësi e saj. Nuk ka ndonjë dallueshmëri… ajo është pjesë e saj, edhe pse tekstualisht jo, por është realizimi i asaj që ishte synuar për t’u bërë.

SHENJA: E përmendët SHBA-në, edhe pse do i kthehemi prapë më vonë, meqë asocimi i NATO-s është SHBA-ja si sponsorizuesi…

R. Buja: Realisht ashtu është…

SHENJA: Në kuptimin që është sponsorizuesi i më madh i saj, pa hyrë në detaje, dua t’ju pyes se a po luhaten marrëdhëniet Kosovë-SHBA?

R. Buja: Realisht, De Goli (Charles de Gaulle) në kohën e tij kishte pas thënë “miq të mi të dashur, Franca ka interesa të përhershme, po miqësi të përhershme asnjëherë”. Nëse i referohemi këtij mendimi, ndërsa De Goli ka qenë shumë i pushtetshëm edhe i mençur, atëherë do të duhej të kemi shumë kujdes në veprimet tona që ta ruajmë miqësinë që shpeshherë po themi se është e përhershme. Në politikë ka interesa të përhershme. Miqësia e përhershme, edhe pse mund të ruhet të kultivohet dhe mund të vazhdojë, por ajo nuk mund të jetë e përhershme. A po cenohet? Shenja ka që po cenohen, jo pak seriozisht. Në fakt, kur miku të preferon diçka për ta realizuar një projekt, që e ka thënë që në nismë se Kosova do jetë storie suksesi në vazhdimësi, sepse ne e dimë që këta e meritojnë dhe dinë të realizojnë, ai të sugjeron diçka dhe t’i nuk e përfill, kjo e lëndon këtë marrëdhënie. Por, a janë keq punët? Nuk janë keq, por të cenuara e të lënduara po.

SHENJA: Do të thotë ka luhatje!

R. Buja: Ka cenim dhe luhatje. Por, politika boshtore amerikane nuk lëviz me stinë, sepse është edhe interes strategjik dhe gjeostrategjik një territor si ky ku jemi ne dhe mbase është hera e parë që na e ka qitur krahun mirë kësaj radhe, sepse jemi në pozicion çfarë jemi.

SHENJA: Retrospektivisht parë në këtë ecuri, çfarë ka mbetur pa u realizuar? A është gabuar dhe a ka mundur të realizohet e të menaxhohet ky proces deri më sot më mirë seç është bërë deri më tani?

R. Buja: Miku im, unë besoj që kjo ndodh në të gjitha rastet kanë përngjasim me rastin tonë. Kanë vendosur ose, si thuhet, kanë vendosur kokën nën sqetull për ta lënë për atdheun dhe lirinë, gjithmonë shpresat i kanë më të mëdha seç mund të realizojnë. Kështu që edhe tek ne ka ndodhur e njëjta gjë. Kosova ka ecur seriozisht dhe ka ecur mirë në shumë sfonde në shumë rrafshe dhe në fakt a ka realizuar atë që ka synuar. Ka pasur ëndërr për ta realizuar. Kjo sot lë për të dëshiruar, pra nuk është realizuar tërësisht, por ecja është serioze.

SHENJA: Kaluan zgjedhjet në Parlamentin Europian. Aty shihet se kemi një rënie të shumicës së dikurshme për 10% dhe një ngritje të forcave euroskpetike dhe konservatore, edhe pse forcat e bllokut pro BE-së avancojnë bindshëm. Në kuadër të këtij konstelacioni, kur kemi një theksim të vazhdueshëm të heterogjenitetit brenda BE-së, për vetë ekzistencën e BE-së dhe përplasjes që SHBA ka me BE-në, pra në tërë këtë gjeopolitikë, ku ndodhet Kosova?

R. Buja: Këtu Kosova do të duhej të ndodhej në një pozicion të mençur, tepër të matur. Ne këtu në Kosovës e përdorim shprehjen “t’i masim gjërat me kandar jahudie”, pra duhet të jemi shumë të kujdesshëm dhe, siç e dini edhe ju, nuk ka pasur asnjë vend tranzicioni sy ky i joni që ka kaluar dhe ka arritur t’i plotësoj 95 kushte për të realizuar diçka që është e drejtë, legjitime, njerëzore dhe qytetare, gjegjësisht realizimin e të drejtës për të lëvizur i lirë në Europë dhe Johannes Hahn vjen në Prishtinë dhe thotë se “ju i keni plotësuar 95 kushte, por viza nuk keni”. Nuk e di se çfarë nënkupton, por është rëndë kjo. Edhe për ata që e udhëheqin politikën por edhe për neve qytetarët. Arsyeja nuk është e qartësuar mirë. Kjo lojë vazhdon. E mira për Kosovën do të ishte që lidershipi kosovar të ishte unik në të gjitha veprimet, hapat politikë dhe diplomatikë që duhet t’i bëjë. Edhe kjo çështje lë për të dëshiruar. Aktualisht ka mosunitet në disa veprime, që i kërkon koha. Dhe këtu ka rrezikshmëri.

SHENJA: Si e vlerësoni Samitin e Berlinit?

R. Buja: Unë habitem, të them të drejtën me opinionet e opinionistëve, pra s’po them të analistëve, sepse nuk e di a mund të quhet samit një tubim që ka 2 orë e 25 minuta gjatësi. Megjithatë, është quajtur samit dhe ne po e quajmë si të tillë. Por, nuk mund të pritet ndonjë mrekulli në një takim të tillë. Unë nuk kam pritur diçka të madhe dhe doli ashtu siç kam pritur – një takim i përbashkët i Ballkanit Perëndimor për ta prekur realitetin më shqetësues, pra temën Kosovë-Serbi dhe pastaj të vazhdojë kjo gjë. Porse, që të ketë diçka që do t’i vihet pikë kësaj teme, kjo ishte e pamundur për një samit të tillë. Po ashtu, unë kam një skepticizëm të matur nga zonja e madhe, që unë e respektoj shumë për të gjitha veprimet që ka bërë për Gjermaninë dhe Europën, znj. Merkel, që është shumë e fuqishme, por ajo është në fund të mandatit të saj. Mund ta marrim me mend se cila është kurajoja e zgjidhjes së problemeve kur je në fund të një mandati. Presidenti Makron është me plot telashe brenda Francës, me protesta të vazhdueshme me vite, dhe kjo forcë e ndikimit është pak e mefshtë ose e qulltë. Por, është mirë që dy shtetet më të fuqishme të Europës pretendojnë ta marrin në dorë të zgjidhin problemin, duke mos ia lënë Mogerinit. Kjo është simpatike dhe premton, por për të thënë që ky samit i Berlinit do i zgjidh problemet, unë nuk e besoj këtë gjë. Se do të përshkallëzohet në kuptimin pozitiv, natyrisht po. Por, nëse nuk koordinohet kjo gjë me Sejt Departamentin dhe politikën amerikane, zgjidhja do të shkojë gjatë. Dhe, unë i druhem një çështjeje nuk e kam hallin ku do lëvizi kufiri, një metër andej ose një metër këndej, po e them kushtimisht e figurativisht, por e kam hallin se problemi mbetet i ngrirë dhe kjo është tragjike për dy popujt. Nëse konflikti mbetet i ngrirë, duke mos u zgjidhur problemi në formë përfundimtare, kjo është tragjike për të dy popujt.

SHENJA: Dihet mirëfilli që paqja në mes këtyre dy popujve arrihet përmes garancisë që mund ta japin e shtetet e mëdha e, që në rastin tonë, janë SHBA-të dhe, në anën tjetër, Rusia, që mbase ne përpiqemi jo rrallëherë ta anashkalojmë.

R. Buja: Pa dyshim!

SHENJA: Dhe, erdhëm tek tema apo ideja e presidentit Thaçi “korrigjimit të kufijve”, e që sipas tij e nënkupton Kosovën në kufijtë aktualë me shtesën territoriale të Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit. Çfarë mendoni ju, a është e mundur kjo dhe si janë opsionet?

R. Buja: Unë mund të flas si qytetar i lirë, si profesor i kësaj fushe dhe mendoj që kjo çështje nuk u menaxhua mirë nga ai që e plasoi këtë gjë. Për faktin që ia ka vlejtur që ai burrë, që është i pari i vendit, t’i tubojë liderët e subjekteve politike dhe t’u thotë do ta plasojë këtë gjë. Se a do ketë lëvizje e si do ketë, kjo është çështje e marrëveshjeve ndërshtetërore dhe ju e dini se në diplomaci ka një stad të marrëveshor ose lideri duhet vendosur për ta djegur veten për të mirën e përgjithshme. Kjo mbase është prezente tek ne. Mund të digjet një personalitet, por mund të zgjidhet edhe një problem për 100 vjet, se për më shumë nuk mund të themi. A do të preken kufijtë? Mund t’ju them atë që kam shkruar në 2002-2003 dhe ekam mbrojtur konceptin e ndërrimit të territoreve. Territor shqiptar është këndej e andej, por e kanë thënë serbët se Kosova është djepi i serbizimit, sipas logjikës së tyre, aty ku përkundeshin shqiptarët. Edhe kjo çështja e veriut dhe komunave andej është një problem… do të kemi problem qindra vjet dhe kurrë të menaxhueshëm mirë, sepse janë kufij dhe janë gjithmonë të injektuar në kuptimin më negativ gjithmonë nga Serbia. Liderët duhet menduar andej e këndej për ta rreziku veten e për ta zgjidhur problemin përfundimisht. Nuk e kam mundësinë dhe forcën e ndikimit për ta bërë, por atëherë kam pas përllogaritur sa territor është andej e sa këndej. Nuk mund të shihet ëndërr që ato fshatra andej hekurudhës dhe magjistrales… të ndërpritej ajo magjistrale dhe hekurudha Selanik-Beograd… kjo është e pamundur të bëhet, por gjërat mund të lëvizin dhe me marrëveshje dypalëshe kjo mund të bëhet. Por, kështu siç anatemuar ky balon, është vështirë që të vijë deri te marrëveshja. Por, kam edhe një drojë, nëse më lejohet ta them – e kam dronë e mbetjes së konfliktit të ngrirë dhe miqtë tanë që vendosin për neve dhe fatin tonë i bëjnë vijat dhe na thonë “urdhëroni shiheni a po ju pëlqen apo jo?”. Nga përvoja që kam, qoftë e madhe ose e vogël, më shumë profesionale shkencore se diplomatike, sa herë që njerëzit kanë qenë probleme dhe ia dalin të merren vesh mes vete, s’ka pas kush t’ua lëviz. Droja më e madhe për mua është tek mosuniteti i lidershipit tonë. Po të jemi bashkë dhe ta argumentojmë, ashtu siç kemi qenë e kemi ditur në faza të caktuara të argumentojmë fuqishëm, nuk na kanë thënë asnjë fjalë. E bërë, e realizuar. Kur njeri thupër, e tjetri patkua, siç thonë, e kemi të vështirë.

SHENJA: Në këto rrethana, në kontekst të bisedimeve Kosovë-Serbi, si e shihni rolin e kryeministrit Rama? Ka pasur edhe zëra akuzues se Rama po përzihet në çështje të brendshme të Kosovës.

R. Buja: Të gjitha përpjekjet e cilitdo shqiptar, kudo që është nëpër botë, për ta realizuar të mirën për çfarëdo pjese që i përket shqiptarisë, e çmoj dhe e vlerësoj. Unë nuk i di hollësitë e veprimit të kryeministrit Rama, por se ai po përpiqet të bëjë diçka të mirë, duke ndihmuar ose duke e mbajtur iso-n, më shumë për të thënë, atëherë nuk mund ta thotë askush. Vlerësimi analizues dhe peshues i njerëzve është i ndryshëm. Varet kush si e merr. Unë nuk e marr absolutisht negativ. Përkundrazi, e shoh shumë pozitiv, ngaqë njeriu po përpiqet të ndihmojë për një gjë që dikush nga Kosova përpiqet për ta realizuar.

SHENJA: Kohëve të fundit është hedhur ideja e themelimit të një tribunali për t’i gjykuar krimet serbe në Kosovë. A është kjo ndonjë tentativë politike për ta zbehur rolin e gjykatës speciale dhe për t’i krijuar një antipod asaj apo është një iniciativë e nisur me gjithë mend dhe do i shkohet deri në fund?

R. Buja: Realisht, këto antipodet, krijimet e krizave artificiale për të pushuar një krizë tjetër ose për ta mbyllur ose mbuluar një tjetër, janë politikë, janë pushtetime të caktuara në momente të caktuara dhe nuk ka gjë negative këtu. Ka shumëçka pozitive… disa thonë se është vonuar kjo gjë. Nuk është vonë. Është e pëlqyeshme, e pranueshme dhe e mbështetur. Por, nuk është vonë se tash njerëzit mund të mendojnë më racionalisht seç mund të kenë menduar pas lufte, më ftoftë dhe më argumentueshëm gjykojnë. Kjo është mirë që po ndodh, edhe pse për çudi nuk e ka mbështetjen e tërësishme. Ky tribunal duhet të bëhet tribunal ndërkombëtar, sepse tribunali që bëhet në Kosovë ka peshë të vogël. Nëse mbështetja ndërkombëtare vjen si më herët, mund ta ketë mundësinë e realizimit ashtu siç synohet.

SHENJA: Çfarë mendoni për marrëdhëniet Maqedoni e Veriut-Kosovë? Si mund të shndërrohet shqiptarët në një urë lidhëse ndërmjet këtyre dy shteteve?

R. Buja: Unë gëzohem që marrëdhëniet Kosovë-Maqedoni janë të mira. Janë korrekte, bile ndoshta përtej korrektësisë. Miqësore mund t’i quaj. Kjo ka ndikuar edhe për një avancim jo pak serioz të të drejtave të shqiptarëve në Maqedoni. Zgjedhja e presidentit e kishte një mbështetje të fuqishme shqiptare dhe pa ta nuk mund të bëhej dot. Kështu ishte edhe zgjedhja kryeministrit Zaev me një mbështetje jo pak solide të shqiptarëve. Nëse ata janë pak të ndërgjegjshëm, se kjo forcë është e patejkalueshme dhe e paanashkalueshme, pesha specifike dhe politike e shqiptarëve, por edhe marrëdhëniet Kosovë-Maqedoni, si dhe Maqedoni-Shqipëri, do të jenë shumë harmonike nëse peshohen kandarin e peshës specifike që kanë shqiptarët në Maqedoni.

SHENJA: Duke marrë parasysh faktin se Kosova e ka kushtetutën më moderne sa i përket respektimit të të drejtave të minoriteteve dhe pakicave, atëherë çfarë dhe sa mund të mësojë Maqedonia e Veriut nga modeli kushtetues kosovar në kontekst të respektimit të të drejtave të shqiptarëve atje krahasuar me respektimin e të drejtave të serbëve në Kosovë?

R. Buja: Normalisht, raporti i numerik i shqiptarëve në Maqedoni dallon shumë me numrin e serbëve në Kosovë dhe të drejtat që ata i gëzojnë. E dimë edhe ne, por edhe ndërkombëtarët, se shumica shqiptare në Kosovë është mbi 90% këtu ne nuk gabojmë fare që falim kaq shumë të drejta. Ne nuk jemi hiç pishman që ju kemi dhënë të drejta, sepse kjo të bën më të madh më të qëndrueshëm, më të realizueshëm dhe më stabil. Por, kur ata janë të prirë ta keqpërdorin, atëherë është keq. Kjo çështje nuk është në Maqedoni. Atje shqiptarët janë shumë më shumë se sa pakicat që janë në Kosovë dhe mundësia e miqësisë dhe marrëdhënieve harmonike të shumicës maqedonase dhe asaj pjese shqiptare, që është një pjesë serioze, mund të jetë shumë harmonike, duke u ndërlidhur me Shqipërinë dhe Kosovën në aspektin e koordinimit veprues, kulturor, zhvillimor dhe miqësor.

SHENJA: I nderur z. Ramë Buja, ne ju falënderojmë që pranuat të intervistoheni nga revista Shenja.
R. Buja: Unë ju falënderoj shumë që keni ndarë kohë dhe më keni nderuar me këtë gjë. Ndjehem i privilegjuar.