` . Përpjekjet e të shkruarit të shqipes deri në “Kongresin e Manastirit” – TV-SHENJA

Përpjekjet e të shkruarit të shqipes deri në “Kongresin e Manastirit”

Deri në vitin 1878, kur u formua komisioni i Stambollit për alfabetin, botimet në gjuhën shqipe ishin shumë të rralla. Ishte kjo arsyeja a asaj “fabule” të famshme se “Librin e shqiptarit e hëngri bunca” [Këlcyra:2012, f.387].

Shkruan: Hajrudin S. MUJA, Nju-Jork

Vitin e kaluar Robert Elsie (1950-2017), i specializuar në letërsinë dhe folklorin shqiptar, në Londër ka botuar librin 118 faqesh “Albanian Alphabets – Borrowed and Invented” [Alfabetet shqip – të huazuar dhe të shpikur]. Libri përmban forma divergjente me të cilat janë regjistruar gjuhët e vjetra të Ballkanit, bazuar prej dokumenteve më të hershme e deri në fillimin e shekullit XX. Ato konsistojnë në adoptimin e latinishtes, të greqishtes, të arabishtes dhe të alfabetit cirilik, por ajo që është më interesante, konsiston në shpikjen e disa sistemeve lokale të të shkruarit shqip.

Shumica e këtyre alfabeteve të vjetra, tashmë janë harruar dhe janë të panjohura madje edhe për vetë shqiptarët! Alfabetet e shpikura datojnë nga mesi i shekullit XVIII dhe deri në mesin e shekullit XIX, në periudhën kur shqiptarët, ose së paku një pjesë e tyre, ndjenë nevojën e të shkruarit të gjuhës me alfabetin e tyre.

Nga të gjithë popujt që përbënin Perandorinë mozaike Osmane, shqiptarët ishin të vetmit që nuk kishin një gjuhë të shkruar, e natyrisht as një letërsi kombëtare. Duke qenë pjesë e administratës osmane, gjuhët e kulturës dhe të dijes në trojet shqiptare ishin turqishtja, arabishtja dhe persishtja. Turqishtja ishte gjuhë e administratës, arabishtja gjuhë e literaturës burimore islame dhe persishtja gjuhë e veprave letrare. Autorët shqiptarë që shkruan në këto gjuhë ishin të shumtë [Edukata Islame, #17/2003, f.75]: Suzi Prizrenit, Mesihi i Prishtinës, Jahja Bej Dukagjini (1496-1582), Ahmed bej Dukagjini, Ajazi, Lutfi Pasha, Koçi Beu, etj. [Osmani:1998].

Shqiptarët ortodoks, që i kishin mbetur besnikë Kishës Ortodokse dhe traditave të ngurtësuara të Bizantit, nga vetë kisha nuk ishin të lirë të përdornin gjuhën e vet për qëllime arsimore e kulturore, përderisa gjuhët tradicionale të kishës ortodokse, pra edhe të vetmet gjuhë të mundshme për t`u shkruar, ishin greqishtja në jug të vendit dhe sllavishtja në veri.

Fuqia e tretë kulturore e shqiptarëve ishte ajo e Kishës Katolike të Romës, që për gjuhë zyrtare njihte vetëm latinishten dhe italishten. Të shkruarit në gjuhën shqipe, pa marrë parasysh alfabetin, përfaqësonte një simbol të qëndresës ndaj fuqive të huaja që sundonin me trojet shqiptare ose mbisundonin me kulturat e tyre. Deri në çerekun e fundit të shekullit XIX, rreth 70% e muslimanëve kishin shkollat vetëm në gjuhën osmane, ortodoksët kishin shkollat greke, ndërsa katolikët (jezuitë e françeskanë) themeluan shkolla në Shkodër, ku mësimi mbahej në gjuhën kombëtare, por meqë shqiptarët nuk kishin gjuhë të shkruar, ata e përdornin osmanishten, greqishten ose latinishten [Wolff:1967, f.92]. Shqipëria e Mesme, ku gërshetoheshin të tre religjionet, ndjeu e para nevojën e një alfabeti të veçantë, që do të ishte i përshtatshëm për të tre komunitetet fetare.

Deri në vitin 1878, kur u formua komisioni i Stambollit për alfabetin, botimet në gjuhën shqipe ishin shumë të rralla. Ishte kjo arsyeja a asaj “fabule” të famshme se “Librin e shqiptarit e hëngri bunca” [Këlcyra: 2012, f.387]. Nga ana tjetër, në mungesë të një alfabeti të përbashkët, historiografia zyrtare shkrimet e shqipes me alfabetin latin i ka vlerësuar si përparimtare, ndërkohë që ato me alfabetin arab ose osman i ka trajtuar si regresive, duke vendosur dyshime për konservatorizëm e kundërshti të përparimit e zhvillimit kombëtar [Dizdari:1996, f.32]. Bile, ende ekzistojnë tendenca për t`i vënë në plan të kundërt komponentët “shkollë”, “gjuhë” dhe “identitet kombëtar” me fjalën “kler”, “klerikë” dhe “hoxhallarë”. Elsie nuk i përmendë të gjitha përpjekjet e shqiptarëve për të bërë një alfabet, me të cilën do të shkruhej gjuha e shqiptarëve. Pavarësisht se si rrodhën ngjarjet prej Kongresit të Manastirit e këtej, rëndësia e këtyre përpjekjeve nuk duhet lënë në harresë.

Tekstet ose veprat e hershme shqipe në alfabetin latin ishin përkthime kishtare, si “Formula e pagëzimit” (1452), “Meshari” (1555), “E mbsuame e krështerë” (1592), “Doktrina e Krishterë” (1618), “Fjalori Latino-Epirot” (1635), “Çeta e profetëve” (1685), etj [Elsie:2017, f.12]. Propaganda e Romës i kishte lejuar këto botime [Shuteriqi:1979, f.129], por me asnjë ide kombëtare [Konica:2007, f.5]. Qëllimi i saj ishte ndërprerja e udhës së islamizimit dhe të shkiizmit [Zamputi:1965, f.439-441]. Ndryshe ishte situata me kishën ortodokse, e cila e mbante avantazhin në kulturën e Ballkanit të Jugut dhe qëndroi përherë kundërshtare e fortë e të shkruarit shqip. Për të, kjo konsiderohej si “mëkat të madh”, se ishte gjuha e protestantëve, katolikëve dhe e ateistëve [Konica:2007, f.7]! Pavarësisht këtyre kundërshtive, në fundshekullin XVIII dhe fillimshekullin XIX u paraqiten një numër dokumentesh të shkruara në gjuhën shqipe me alfabet grek, që tregon interesin e të shkruarit të shqipes në komunitetet ortodokse, kryesisht tekste të përkthyera religjioze ortodokse. Këtu qenë edhe përpjekjet e para për përkthimin e Biblës, siç qe përkthimi i “Beslidhjes së Re” prej Vangjel Meksit (1822) [Elsie:2017, f.33, 34]. Përveç “Beslidhjes së Re”, Konstandin Kristoforidhi i përktheu edhe “Psalmet” tre dekada më pas (1827-1895). Tekstet shqipe me alfabetin cirilik, si alfabet i liturgjisë sllave, ishin më të rralla, më të theksuara në komunitetet ortodokse të Maqedonisë Perëndimore [Elsie:2017, f.43].

Nga rreziku që kisha serbe dhe kisha greke ndjenin nga islamizimi masiv i shqiptarëve, i kishte nxitur këto dy kisha që në shekujt XVI-XVII të zhvillonin negociata për bashkim dhe njësim të ritit fetar ortodoks, por edhe me Kishën Katolike me Papën në krye. Nga njëra anë, nuk u arrit, sepse e kuptuan se kjo përpjekje shkonte në favor të ritit grek e serb, e nga ana tjetër i dha më shumë kahje islamizimit [Pirraku:1989].

Propaganda Fide, që ishte formuar më 1622, ballafaqohej me dy armiq kryesorë të fesë katolike: islamizimin masiv të popullsisë dhe shkiizmën sllave, që po e ndihmonte propaganda ortodokse ruse, për kthimin e shqiptarëve në shkiizëm, përkatësisht për sllavizimin e tyre [Zamputi:1965]. Kjo ishte lufta e fundit e Romës, që të shpëtonte atë që mundet, duke përdorur armën e fundit para se të dorëzohej, librin fetar në gjuhen e popullit, në gjuhen shqipe. Qëllimi ishte që të lehtësohej familjarizimi me doktrinën e krishterë në mënyrë të veçantë për priftërinj që nuk e zotëronin në mënyrë të mjaftueshme gjuhën latine. Këto lëshime të papatit i shfrytëzuan fillimisht arbëreshët e Italisë që me Lekë Matrëngen (1592). Mirëpo, përhapja e këtyre teksteve mbetej shumë e kufizuar, për shkak se qarkullonin vetëm në mjediset e klerit ose ndoshta edhe në mesin e disa tregtarëve katolikë nga veriu i Shqipërisë, nga Kosova e Maqedonia [Hetzer:1985, f.17-21].

Ndërsa katolikët hidhnin vështrimet fetare drejt Romës, muslimanët ndodheshin nën një Sulltan prej shekullit XVI [Schmitt:2012, f.127]. Ata e sollën alfabeti arab në Shqipëri në shekujt XIV-XV, por ndonjë përpjekje të dukshme të të shkruarit shqip, me këtë alfabet, nuk njohim sot deri në kohën e Bogdanajve në mesin e shekullit XVII. Atë e përdorën kryesisht poetët muslimanë (aljamiado), më i hershmi i të cilëve, me aq sa dihet, ishte niveli artistik i poezisë së Dervish Hasanit, që flet qartë se shekulli XVII kishte shënuar rezultate të mëdha në fushën e kulturës shqiptare, të proveniencës islame [Pirraku:1989, f.183]. Kjo letërsi e re shqipe, do të bëhej njëlloj katalizatori në fushën e integrimit të kulturës shqiptare. Ndër të tjerë, në shekullin pasues Muçi Zade ishte edhe autori i një poeme kushtuar kafesë (1725):

Për hyzmet të Fatimesë,

Për të mirët e Mejremesë,

Mos më lërë me lëng t’armesë,

Imzot, mos na lerë pa kahve [Shuteriqi:1978, f.105-106].

Këtë traditë e pasuan më pas poetët tjerë, si Nezim Frakulla (1680-1760), Sulejman Naibi (v.771), Hasan Zuko Kamberi (shek. XVIII), Muhamet Çami Kyçyku (1784-1844), Zenel Bastari (1765-70 – 1831), Muila Dervish Peja, Tahir Efendi Boshnjaku, Dalip Frashri, Shahin Bej Frashri, H. Ali Ulqinaku, Rexhep Voka, etj. Por, ndërsa shkrimet katolike me alfabetin latin ishin të përqendruar në tekste fetare, aljamiada shqiptare kishte filluar “fushatën” në këndin laik. Termin aljamiada do ta quaja “letërsi e bejtexhinjve”. Ky term nuk është i saktë për të ngërthyer tërë krijimtarinë shqipe të shkruar me alfabet arab, sepse kjo nuk ishte letërsi e huaj, ishte e shkruar në gjuhën shqipe, nga autorët shqiptarë dhe për lexuesit shqiptarë. Termi “alhamiado” vjen nga “al`axhamija”, që do të thotë “i huaj”. Për shkak se shqipja shkruhej në një alfabet të huaj, sikurse të gjitha tekstet e asaj kohe, nuk e bënë atë të huaj. Më së miri e quan O. Myderrizi: “letërsi shqipe me alfabet arab” [Buletini për shkencat shoqërore, #2/1955, f.187-291]. Çabeji thoshte se alfabetet e ndryshme, që kanë qenë përdorur gjatë kohëve te ne, s`janë gjë tjetër veçse “shprehje grafike” [Çabej:1988, I, f.45]. Janë pikërisht shkrimet e shqipes me alfabet arab që e ndërprenë traditën e letërsisë shqipe me motive fetare [Hasan Kaleshi: “Albanska alamida književnost,  Prilozo za orientalnu filologiju XVI-XVII”, Sarajevë, f.48-74) Për këtë lloj letërsie shqipe me alfabet arab Injac Zamputi thotë se: “Mund t`i quajmë bejte dhe bejtexhinj, sipas shijeve tona, duke i vlerësuar ose duke i përçmuar artistikisht, por duhet t`ua njohim qëllimin dhe funksionin fisnik të afirmimit të vetëdijes mbarë shqiptare të komponentës më të madhe të kombit shqiptar” [Zamputi: 1993, f.161].

Pa dyshim që Nezimi nuk qe i pari që vjershëroi shqip sipas frymës e modeleve orientale, por ai u ngrit më lart se pasardhësit e vet, pasi që bëri një vepër të plotë e të madhe me të cilën mori emër, si themelues i një rryme të re letrare. Ai mburret se e ngriti lart dhe e pasuroi gjuhën shqipe të lënë, se është i pari që shkroi një divan shqip. Pas tij vjen Sulejman Naibi (v.1771), poeti i parë lirik që i këndon dashurinë dhe bukurisë së femrës në shqip [Historia e Letërsisë shqipe, I – II, f.205]:

Të këndoj për qafet, të këndoj për supat,

Për krahët, lleret dritë dhe argjend,

Të këndoj krahrorin, për ato dy kupat,

Që një botë të tërë e kanë lënë pa mend.

Studjuesi O. Myderrizi (f.189) thotë se poezia e tij “Si bandill i djegur” është një nga këngët më të vjetra erotike dhe më të bukurat që janë shkruar shqip, në vitet kur për proveniencën e krishterë katolike dhe ortodokse temat laike ishin të dënueshme. Marin Sirdani (1885-1962), i dënoi të tillat si “amorale” dhe të paqena për kulturën popullore shqiptare [Sirdani: “Shqyptarët e hartët”, VI, poezia,f.571-572].

Hasan Zuko Kamberi ishte një ndër krijuesit e parë në gjuhën shqipe, i cili i trajton edhe aspektet të politikës së brendshme e të jashtme të Shqipërisë në fillet e Rilindjes. Ai kishte kulturën fetare të medresesë dhe, natyrisht, shkroi me alfabet arab, por veprimtaria e tij nuk ishte vetëm fetare, por edhe laike!

Sidoqoftë, meqenëse shqiptarët nuk kishin një traditë të gjatë të shkrimit, shumë pak e kishin idenë se gjuha e tyre mund dhe duhej të shkruhej. Një pakicë e kishin kuptuar se alfabeti ishte mënyra me të cilën populli “mbanë mend” dhe jeton në histori. Me vetëm një tog shkronjash (alfabet) dhe me ca shenja pikësimi, ata e kishin kuptuar se mund të shprehnin çdo mendim që donin, të mirë ose të keq, të shkurtër ose të gjatë, mençuri ose budallallëk, engjëllor ose djallëzor. E kishin kuptuar se shkrimi ishte shpikja më gjeniale e njeriut, mjeti themelor i krijimit dhe transmetimit të kulturave.

Por, me cilat shkronja do ta shkruanin ata gjuhën e tyre? I tërë Epiri ishte nën ndikimin e kulturës greke. Disa fshatra shqipfolëse në jug nga pamja e jashtme dukeshin shumë të helenizuara! Kishte edhe fshatra të pastra shqiptare, të cilat nuk e njihnin greqishten, por e përdornin alfabetin grek, për të shkruar në shqip korrespondencat që mbanin në mes tyre [Clayer:2009, f.101]! Në vitin 1827 në Korfuz ishin botuan katër ungjijtë në gjuhen shqipe, por me shkronja greke. Anastas Pykaios, në numrin e parë të gazetës së tij më 6 janar 1860, e paraqiste shqipen si një dialekt shumë të vjetër të greqishtes dhe deklaronte se shqiptarët nuk duhej të kenë pasur gjuhë tjetër, veç greqishtes. Kishte hartuar një alfabet për shqipen, të përbërë nga shkronjat greke normale dhe me shkronja greke të vendosura mbrapshtë. Përdorimi i shqipes, që mbetej një “gjuhë e papërpunuar”, duhej të shërbente për të helenizuar shqiptarët [Clayer:2009, f.179]. Natyrisht, kjo ishte edhe arsyeja që një pjesë e myslimanëve, të cilët gjuhën shqipe e shkruanin me alfabetin osman, ndryshimin e alfabetit e kuptonin si ndryshim të fesë! Ata mendonin se përdorimi i shkronjave latine bënte që të braktisej Islami. Në Tiranë ishte përhapur fjala se në klubin patriotik të qytetit jo vetëm që Ezani bëhej shqip, por edhe Jasini thuhej nga një prift dhe Amini bëhej duke bërë shenjën e kryqit. Gjuha shqipe dhe alfabeti i saj joarab konsideroheshin se të bënin kaurrë, shkaktonin braktisjen e Kur’anit, madje çonin deri në çiftëzim midis vëllezërve e motrave [Clayer:2009, f.581].

Konica thotë se shqiptarët ortodoksë druheshin të mos krijohej ndonjë shoqëri që do t’i dëmtonte interesat e Greqisë dhe të Rusisë dhe prandaj ishin më aktivë që ta krijonin ata të parët, e krahas kësaj edhe alfabetin. Ishte formuar partia sllavofile, me kryetarin shqiptar Herakli Dino dhe partia greke, që drejtohej nga një tjetër shqiptar i pasur – Gavril Pema. Ishin dy parti të një brumi, që e pretendonin Shqipërinë nën një sundim ortodoks [Konica:2007, f.14, 15].

Më 1890 në Bukuresht korçari Koçof organizonte në mesin e shqiptarëve partinë sllave dhe u propozonte atyre që ta shkruajnë gjuhën shqipe me alfabetin rus [Konica:2007, f.14, 18]. Se ata kur dëgjonin për hapjen e ndonjë shkolle shqipe, trumbetonin të ishte veç se një kurth tjetër i shqiptarëve “turq”. Ai tregon për vitin 1888, kur milioneri Aramidh Lakshe kishte lënë një testament prej gjysmë milioni frangash për shkollat shqipe. Shpifën pastaj se e kishte lënë: “në qoftë se ne duem të bëhemi muslimanë” dhe e thyen testamentin [Konica:2007, f.20]. Ishin ata që revistën “Albania” të Faik Konicës e cilësuan si “propagandë të tiranisë”, pasi botuesi i saj ishte musliman [Konica:2007, f.20].

Demetrio Camarda (1821-1882), një prift arbëresh ishte këmbëngulës në afrinë midis shqiptarëve dhe latinëve, nuk e përjashtonte as përdorimin e alfabetit grek, duke mbështetur njëherazi edhe projektet politike të bashkimit të grekëve me shqiptarët [Clayer:2009, f.185]. Pavarësisht provave dhe ideve, dukej që edhe shqiptarët donin të bënin një alfabet të vetin. Përpjekjen e parë në këtë drejtim, megjithëse shumë pak të të njohur, mund ta dëshmojmë me dorëshkrimin e Papa Totasit [Buletini shkencor, #2/1983, f.25-26], alfabeti i të cilit mbante gjurmët e shkrimit sllavo-grek [Hylli i Dritës, #7-8/1930, f.402-405]. Shuteriqi mendon se ai i përket periudhës së herezive ballkanike të njohur si “bogumil”, por shumë pak mund të thuhet për të.

Më pas mund të dëshmojmë klerikun ortodoks, Gregorin e Durrësit – Voskopojarin (1700-1772), me përkthimin e Biblës (1768) në një alfabet që e kishte shpikur vetë, i vetmi tekst i shkruar me të [Elsie:2017, f.53]. Më pas kemi Teodor Haxhifilipin, i njohur si Dhaskal Tod’hri (1730-1805), i cili e shpiku alfabetin me 53 shkronja, dhe ai u përdorë për shkrimin e shqipes në Shqipërinë e mesme në shekullin XVIII dhe XIX- [Elsie:2017, f.72]. Pas tij vjen alfabeti i Jani Vellaras (1771-1823) me 30 shkronja latine dhe me shenja të vogla të greqishtes. Ishte autor i një dorëshkrimi 86 faqesh me shënime gramatikore e fraza në greqishten moderne dhe në shqip (1801) [Elsie:2017, f.78]. Elsie e përmend edhe alfabetin e Vezo Beut të Gjirokastrës dhe atë të Konstandinit (Kostë) të Beratit rreth vitit 1798 [Elsie: 2017, f.99, 100].

Përpjekja e radhës është e Naum Veqilharxhit (1797-1846), një figurë idealiste e formimit të Lëvizjes Nacionaliste Shqiptare, që iu përkushtua krijimit të një alfabeti origjinal shqiptar, me shpresë se do të bënte bashkimin e ortodoksëve, të katolikëve dhe të muslimanëve në këtë çështje. Ai shtypi tetë faqet e para të drejtshkrimit shqip (1844) me titull “Fort i shkurtër e i përdorshëm ëvetar shqip, për çdo sicillë që do të mpsonjë të kënduarit e të shruarit bukur shqip”, duke e zgjëruar në 48 faqe në botimin e vitit pauses (1845) [Elsie:2017, f.86, 87, 92]. Të dy botimet u bënë në Bukuruesht [Konica:2007, f.6; Myzyri: 2007; Ahmedi:2006, f.104].

Në fund të viteve të 1850-ta në Stamboll ishte formuar një shoqëri që tubonte të holla për libra e shkolla në gjuhën shqipe dhe për një ringjallje kombëtare për shkronja e për shkolla shqipe, siç thoshte E. Mitko më 1857 [Studime Historike, #2/1965, f.62]. Më 1864, Hoxha i famshëm HasanTahsini (1811-1881), në bashkëpunim me Ismail Qemalin (1844-1919), Pashko Vasën (1825-1892) e Konstandin Kristoforidhin (1826-1895), morën iniciativën që ta ringjallnin këtë shoqëri kombëtare, që kishte për qëllim të siguronte fonde financiare. Tahsini, si rektori i parë i Universitetit të Stambollit, dhe si ligjërues i parë i shkencave sociale e natyrore në të, bëri një alfabet origjinal, meqë i njihte me rrënjë alfabetet e ndryshme që nga lashtësia. Ai synonte që alfabeti të ishte i ndryshëm prej alfabeteve të gjuhëve të tjera, për të treguar personalitetin e popullit të tij dhe për të përforcuar ndjenjat kulturore dhe patriotike të shqiptarëve. Ai qe mësues i Abdylit, Naimit e Samiut, i Vaso Pashës, i Jani Vretos, i Ismail Qemalit dhe i Daniel Oparakut. Alfabetin e hartoi më 1874 dhe u inkuadrua në grupin “Xhemijeti Ilmije-i Arnavudije” [Shoqëria e Dijetarëve Shqiptarë ose Kuvendi Shkencor Shqiptar] në vitin 1879 [Bica:2009, f. 201-202]. Studiuesi Tomor Osmani e veçon kontributin e tij jo vetëm në hartimin e alfabetit, por edhe për pjesëmarrje në mbledhjet e ndryshme që u bënë gjatë viteve 1867-1879 në Stamboll për këtë çështje [Osmani: 1999, f.16]. Konsulli francez në Janinë, August Dozon, e informonte Ministrinë e Jashtme se Tahsini dhe Kostandin Kristoforidhi po përpiqeshin të përpunonin gjuhën shqipe deri në nivelin e një gjuhe të shkruar dhe të përhapnin arsimin në gjuhën amtare duke i ngritur «barrierë helenizmit». Duke qenë vetë hoxhë, ishte i mendimit se në shkrimin e gjuhës shqipe duhej të përputhej parimi fonetik me atë morfologjik dhe prandaj thoshte ai se: “Gjuha jonë nuk mund të shkruhet me anë të alfabetit arab. Prova e madhe bindëse është fakti se ata, midis shqiptarëve që kanë mësuar gjuhën arabe, kur u shkruajnë fëmijëve të tyre, përdorin greqishten e re, të cilën nuk e dinë mirë, e që e kanë mësuar, vetëm duke u shoqëruar me grekë… por as shkronjat e greqishtes nuk mjaftojnë për të paraqitur të gjithë tingujt e gjuhës sonë”. Droja më e madhe e tij ishte që çështja e alfabetit të mos politizohej dhe të vendosej vetëm njëri për të gjithë, që të mos pengojë unitetin e shqiptarëve.

Përpjekjet e tilla ishin të padëshirueshme për patriarkun ortodoks, i cili më 1866 kërcënonte çdo njeri që mund të gjendej duke lexuar ose duke shkruar gjuhën shqipe, pavarësisht alfabetit që përdorte! Ai shikonte me syrin e urrejtjes dy shkollat (për vajza dhe për djem) të Korçës, ku haptas flitej shqip dhe ku nxënësve u sugjerohej ta shkruajnë e ta flasin këtë gjuhë [Wolff:1967, f.92]. Më 1877 Sami Bej Frashëri arriti të marrë një ferman që autorizonte hapjen e një shkolle tjetër shqipe në Korçë, që financohej nga shoqata “Drita”, që publikoi statutin e shoqatës dy vjet më vonë (1879) dhe një libër leximi me një alfabet që e përshtatën vetë. Të gjitha botimet e tyre ishin të autorizuara nga pushteti osman [Konica:2007,f.19]. Fermani i Sulltanit e autorizoi edhe botimin e gazetës “Drita” në shqip, me ç’rast u botuan 12 numrat e saj [Konica:2007, f.12]. Në të njëjtën kohë (1879) në Athinë ishte formuar shoqëria “Zëri i Shqipërisë” nga Anastas Kullurioti, i cili e filloi gazetën shqip e greqisht me të njëjtën emër (1879-1880). Kullurioti vdiq i helmuar nga kisha greke [Konica:2007, f.12].

Një përpjekje modeste në këtë drejtim pat bërë edhe Daut Boriçi (1825-1896) me një abetare të shtypur në Stamboll më 1861 dhe 1869, me shkronja arabo-turke dhe me krijime origjinale të tij, pikërisht atë që kishin bërë Naumi dhe Kristoforidhi më parë. Abetarja e tij kishte 37 shkronja, nga të cilat 28 ishin të alfabetit arab; 2 të osmanishtes dhe 7 shkronja të tjera, që i hartoj vetë, për të plotësuar nevojën e shqipes. Në faqen 32 të abetares shkruan: “xen me shkrue shqip”, që ishte synim i punës së tij. Është e para abetare shqipe që është botuar në Shqipërinë e Veriut. Ai është edhe autori i një “Gramatike shqipe” dhe i një “Fjalori turqisht-shqip”.

Përpjekjen e radhës e ka bërë Hafiz Ali Ulqinaku (1853-1913), duke bërë një abetare të veçantë, e cila ndonëse brenda logjikës së kohës është hartuar me alfabet arab, mban vlera të veçanta atdhetare, shkencore, gjuhësore dhe didaktike. A e ka më të rëndësishëm qëllimin, që e paraqet në vargjet e Mevludit:

“N`gjuhë të shqipes kam qëllim un me i tregue,

Që kështu vllaznit sa do pak me përfitue”.

Abetarja që për shumë vite mbeti dorëshkrim. Ajo ka gjithsej 15 fletë dhe 26 faqe, që u botua për së pari herë në studimin monografik më 2005. Ai i hartoi edhe tre fjalorë shqip-turqisht me gjithsej 1334 faqe me vlera të mëdha leksikologjike, leksikografike, dialektologjike dhe për historinë e gjuhës shqipe.

Ndryshe nga dy të parët, Said Najdeni (1864-1903) përpiloi një alfabet të bazuar në alfabetin latin që e emërtoi si “Abetare e gjuhesë shqip – nde të folë gegënisht” dhe e botoi në Sofje në vitin 1900. E bëri atë me alfabetin e Stambollit, me një ndryshim për t’iu përshtatur dialektit gegë. Alfabeti i kishte 36 shkronja të vendosura vertikalisht e horizontalisht, bashkëngjitur me alfabetin e gjuhës frënge dhe greke dhe të shoqëruar me ushtrime gramatikore, si dhe pjesëza leximi. Said Najdeni i përket atij grupi klerikësh që mendonte se alfabeti më i përshtatshëm për shkrimin e gjuhës shqipe ishte alfabeti latin.

Të njëjtën gjë e bëri edhe Hafiz Ali Korça (1874-1957), i cili përveç veprimtarisë së tij të gjerë, që i kalon 6.733 faqe të printuara, e botoi edhe një abetare, të ndërtuar sipas metodës fonetike dhe të ndarë në njësi mësimore. Bashkë me disa copëza leximi e fjalë të urta shqiptare, abetarja në fjalë kishte gjithsej 48 faqe dhe shërbeu për disa vite për mësimin e lexim-shkrimit shqip nga masat e popullit.

Abetarja shqip me shkronja arabe e Rexhep Tetovës [Hoxhë Voka] (1847-1917), megjithëse i mungonte ana praktike dhe nuk pati përhapje të gjerë, nuk ia ulë aspak vlerën. Mjaftojnë përpjekjet e tij për të gjetur shkronja të reja për të plotësuar ata tinguj të shqipes që nuk i kishte alfabeti arab. Ai e titulloi atë “Abeja shkip” dhe e botoi më 1910 në Stamboll, në tirazh prej 10.000 kopjesh. Ajo kishte 20 faqe dhe ai ia kishte dedikuar: “Popullit të zgjuar shqiptar, që fëmijët të shkruajnë dhe të lexojnë në gjuhën e vet amtare…” Një vit më pas e botoi edhe “Gramatikën elementare shqipe” dhe një tekst mësimor fetar “Ilmihal i hollësishëm shqip”.

Për pjesën që dëshironte ta shkruanin shqipen në alfabetin arab, edhe Myftiu i Manastirit Rexhep Xhudibin Nureddin, me origjinë nga Tetova, e hartoi një alfabet të veçantë për gjuhën shqipe me 44 shkronja, duke shkruar një libër 22-faqesh me titull “Edukimi dhe mësimi i Gjuhës Shqipe” [bot.II, 1911].

Abdulhaqim Hiqmet Dogani (1880-1955), profesor i gjuhës shqipe në Shkollën Normale (Darul-mu`allimin) të Shkupit dhe autor i 16 teksteve shkollore, të cilat janë të shkruara në gjuhën turke, ka hartuar dhe një “Abetare shqip me gërma arabe” [“Arnavutçaelifba-arap harflariyla”], ndërsa në vitin 1946 e hartoi një “Abetare” tjetër të gjuhës shqipe.

Duhet thënë se para Kongresit të Manastirit, kur shqiptarët nuk e kishin alfabetin e tyre, një pjesë e këtyre hoxhallarëve shkruanin shqip, duke krijuar alfabetet e tyre të mbështetura në alfabetin arab. Priftërinjtë përpiqeshin ta përdornin alfabetin grek (ortodoksët) ose alfabetin latin (katolikët). Mjafton që kanë shkruar shqip, që u kanë dhënë shqiptarëve të kuptojnë se edhe gjuha e tyre mund dhe duhet të shkruhet!