` . Oda e Fjalës. - TV-SHENJA

Oda e Fjalës.

Shkruan: Fjolla SPANCA, Mitrovicë

Kur vyshken lulat e sofrat shtrohen n’odë t’arnueme me Andrra e kangë bilbilash, syni nis me e kërkue nji rresht, prej ku kacavjerrun rri dritë e pashueme, e urtnisë. Kur del rrezja n’kupë qiellnash, zani i vetmisë soset n’fije shkronjash, anash ujit të prronit që derdhët n’faqe librash, dashunish. Oda e Fjalës terrin e yjeve qëfiken para agimit, që moti e ka ndrrue me nji grusht tamël të sapo mjelun prej rigash shiu e bore.

Sot, matanë bjeshkës e maleve që përreth mbyllen me kthetra harrese e hutimi, aty, diku kah kapixhiku i Mallit dhe Kujtimeve, ulem kanal-kadal, me do gështenja e lejthia, edhe pres me u çel muhabeti ose Dashnia e Fjalëve për Fjalën.

Pres, me nji pritje të thyeme prej padurimit! Pres, tuj futun nji fill peni n’gjylpanën e dredhueme nga paditunia. Në mëmëdhe, mosdija asht helm syplasun. Dheu i djepit të rrëzuem nga pesha e idhnimit të urtnakut, për të larguemin prej rranjës së vet, asht idhnim i padukë. Ndaj, dheu veç n’konakun e shkronjësve të fisëmrroket amël me akullin e stinës së mungueme! Stinës së shkronjësve që me fjalë i kanë ndrrue qytetet e i kanë shkulë mallkimet e rebelueme.

Pa ra muzgu mirë sajdisem pranë kandilave. Nisa me e peshue baulen e vjetrueme prej pyetjeve që ma kanë ndrydhun loçkën. Tash, me majat e gishtave të lyem me bojë boronicash, i preka lehtë-lehtë fletët ku qenë për bujtë, do pyetje jo fortët’çuditshme! Ndofta zallamahia e vaktit m’ka pluhunos me kërshëri fëminore! Ndofta betonizimi i atdheut m’i ka zgjue ca ndjesina të përzieme. Ndofta Malli për pak sofër n’odë t’Fjalës m’cyti bollshëm sa me i hy detit, tuj mos pushue s’përsërituni thuajse, të njejtat pyetje, përgjigjet e të cilave m’i shprushënshkëndijat e Shpresës, për Artin dhe shkrimtarin, Njeri!

Agron Tufa, shkrimtar

Agron, mik i çmuem, si e ndjen ti; shkrimtari kur shkruan, a ka (ose a duhet të ketë) qëllim a mision tjetër përveç atij estetik?

Ka dy lloj letërsie, sipas meje: letërsia e pastër e imagjinatës dhe letërsia me referencë të qartë biografike, historike apo ideologjike. Kanë të drejtë të ekzistojnë të dyja, vetëm nëse plotësojnë kushtin e tekstit artistik, që është një kategori përcaktuese e estetikës. Çfarë e bën një tekst të jetë “artistik”? Mendoj se Roland Barthes e ka përcaktuar këtë mjaft shterueshëm me shtjellimin e konceptit të tij “kënaqësia nga teksti”. Nëse ne na “përfshin” bukuria e një teksti, na robëron e sugjestionon, në atë mënyrë sa harrojmë në këtë “akt të kulluar”, se jemi duke lexuar një krijim/vepër letrare, atëherë kjo është simptoma më e sigurt e një letërsie të mirë. Ne harrojmë kufijtë e zejes apo artizanatit të stilit, sepse këtë, në aktin përpirës të receptimit të tekstit, nuk e vëmë re. Fshihen kësisoj kufijtë mes artit dhe joartit, ngaqë “njëmendësia” na ka kredhur në shtjellën e një realiteti përpirës. Pak rëndësi ka nëse ky realitet është “real” apo i simuluar. Rëndësi ka që ne nuk i ndjejmë kufijtë, të cilët bien në sy falë trukeve të dukshme dhe artificave.

– Mendoj se më me efikasitet këtë “magji sugjestioni” e bën letërsia e pastër fiction. Por ka mjaft raste që veprat letrare, të vendosura qartazi në një kronotop të caktuar socio-historik, ideologji, politik apo religjioz, na robërojnë me aftësinë imagjinative dhe ringjalljen e konteksteve të gjalla. Në këtë tip veprash na tërheq diskursioni i rrëfimit, ornamenti artistik me ekzotizmin dhe trupëzimin e idealeve të dikurshme apo me pandehmën që kemi ne për idealet e një epoke.

– Epërsia për mua i takon atij tipologjie letrare që nuk e kornizon dot kontekstin kohor, nuk e kohëzon, për shkak se metafora, alegoria dhe aftësia parabolike që ngërthen vepra vepron sipas ligjësive të panënshtruara të historisë. Të tilla, për shembull, si veprat e Dostojevskit e Gogolit, Kafkës, Prustit, Xhojsit, Zamjatinit e Orwellit.

– Personalisht i shkruaj të dy tipet e narrativave letrare, por i kam ndarë e sqaruar qartë, madje shpjeguar me introdukta të posaçme. Narrative letrare me referencë të qartë në realitet, në empirikën time të përditshme ku unë jam subjekti përjetues, përbën prozat e shkurtra të përmbledhura në “Thembra e akcilit”. Pavarësisht shkrimit letrar, rrëfimi është në vetë të parë, një hap në realitetin tonë të përditshëm kur ti del jashtë shtëpie dhe ndesh në absurditet; një absurd me një shumësi natyrash: historike, fetare, ideologjike, krahinore, gjinore, racore etj, etj. Përkundrazi letërsinë e imagjinatës së pastër e kam lënë për narrativën letrare të romaneve (apo poezive). Për shembull, mendoj se kam sqaruar këtë ndarje në epigrafin e romanit tim “Mërkuna e zezë” ku saktësisht paralajmëroj: “Meqenëse imagjinata e ka krijuar botën, atëherë është e drejta e saj ta udhëheqë”.

– Imagjinata gjithmonë ka të drejtë: edhe nëse një ngjarje/rrëfim i sajuar nuk ka ndodhur kurrë, kjo nuk do të thotë absolutisht që diku nuk ka ndodhur përafërsisht ashtu apo më theksueshëm – nuk po ndodh e nuk do të ndodhë.

Nji shkrimtar a mundet të përthekojë në krahnor edhe artin edhe politikën?

Mendoj se po, pa problem, nëse politika i shërben si “karburant” ideve dhe estetikës letrare. Pak romane politike apo pak politikanë shkrimtarë ka pasur? Problemi qëndron që arti i një shkrimtari vdes nëse e bën veprën letrare pjesë të një platforme politike/ideologjike. Kjo është një hekatombë e dhimbshme me dema hyjnorë që flijohen në tempujt banalë të politikës. Nuk e kam fjalën se politika është e keqe, sikundërse mbizotëron sot ky opinion derdimen ndër njerëzit tanë. Në krye të herës, Aristoteli e vendoste politikën në krye të të gjitha shkencave, madje mbi artin. Problemi ka lindur më vonë, kur politika pushoi së qeni art dhe shkencë dhe u bë mjet perversioni për mendjet obsesive njerëzore.

– Gjithsesi është krejt e mundshme që një shkrimtar/poet të ketë në vetvete edhe antipodin tjetër – politikanin, ani pse Josif Brodskij e thoshte me të madhe: “Poezia dhe Politika kanë të përbashkëta vetëm dy germat e para”.

Atëherë, cili do duhej të ishte standardi që përcakton naltninë e vlerave apo, thënë ndryshe, standardi që dëfton peshën e nji shkrimtari të açikuem?

Edhe në rastet kur me veprën tonë ne jemi shndërruar në organo idesh, kemi prekur e stigmatizuar të keqen kaq qartë, ballëhapët e trimërisht, vepra letrare nuk matet me këto “heroizma”. Nuk matet me këto parametra. Në finale, në bilancin e fundit fare, nëse një shkrimtar diç pretendon se mund të dëshmojë, kjo është gjuha! E gjuha është stili. Stili është një medium shumë i koklavitur të shkruari, është shkrimi, që ka një alkimi e cila “ngjit” tek lexuesi. Kjo mënyrë e mistertë dhe tërheqëse që na robëron te veprat e një shkrimtari, nuk është tematika apo problemet diskursive që ai shtron, por është gjuha e tij e mbruajtur sipas një estetike subtile apo të errët; është intonacioni, fraktura e frazës, sintaksa, tonaliteti mirëbesues e thuajse fshehtësisht intimi, sikur po na flet rrëzë veshi me të pëshpëritur, apo sikur një engjëll me sy fëmijnorë na flet në bebe të syrit për mrekulli e mizori të mirëqena apo të marra me mend dhe se fjalët e tij, bien si kokërtha eliksiri në një zgavër ende të pazbuluar të qenies sonë. Është gjuha pra, ajo që krijon stilin dhe dihet tashmë: stili gjithmonë është shumë më i rëndësishëm se ideologjitë politike apo fetare. Prandaj përfaqësohen epoka historike sot nëpërmjet stilit, dhe jo ideologjive. Sepse stili është gjuha. Prandaj dhe vendimtare për një artist është gjuha: të krijosh gjuhën tënde.

Menohem. Heshtohem. Fjalët janë Frymë. Shkrimtari, qiell; stuhi.

Kthej kokën nga nji dost, i rrallë.

Agim Baçi, Publicist – Pedagog

Fjollë,

një libër nuk gjykohet thjesht se vetëm është shkruar bukur, por edhe çfarë u shkakton lexuesve – pra se sa lidhje ka me ngërçet e përhershme njerëzore, me përfshirjen e raporteve të njeriut me veten, kohën, tjetrin dhe me të Përhershmen… Shkrimtari duhet të jetë një dëshmitar i kohës së tij, i të vërtetave dhe duhet ta shohë veten si një megafon i së vërtetës. Nëse nuk mundet, atëherë as në vepër nuk do të arrijë të ketë marrëdhënie me larine! E Përhershmja dhe e Përtejshmja janë dy shina që mund të mbajnë trenin Njeri! Historia e letërsisë së madhe ka qenë gjithmonë një thirrje për ta dalluar Njeriun edhe në dritë, edhe në errësirë, edhe duke vrapuar, edhe të rrëzuar. Arti i mirë na jep mundësinë të ndërtojmë pyetje për veten, pyetje për botën dhe na jep mundësinë që të shohim brenda vetes sonë përpara se të shohim diku tjetër. Arti nuk na bën më të mirë me të tjerët, por me veten tonë.

Rrotulloj sytë. Ul shikimin përtokë. M’hupën fjalët. Mu tretë vetja. Më thirri Vetja. Kërkoj: gjurmë në errësirë. Përmendem kur m’del para, nji Pasqyrë.

Ermira Danaj, pedagoge – përkthyese

Mirë, shkrimtari a duhet me pasë nji qëllim tej estetikës?

Për mendimin tim, shkrimtari/ja patjetër që duhet të ketë një qëllim tjetër, përveç atij estetik, dhe besoj që më shumë se estetik duhet të jetë mesazhi që do të përcjellë nëpërmjet kësaj forme arti, siç është shkrimi. Pa një mesazh, një histori, një imazh social, një moment historik, estetika e shkrimit nuk besoj se ka shumë vlerë. Për më tepër, unë besoj që një shkrimtar/e i/e mirë është ai/ajo që ka një mesazh emancipues, d.m.th. që kërkon ta bëjë lexuesin/en të mendojë në mënyrë kritike, të vrasë mendjen, të shohë më tej, t’i hapë horizonte të reja mendimi. E këtë mund ta bëjë nëpërmjet çdo zhanri letrar. Përndryshe është një shkrimtar/e i/e zakonshëm/e.

A mundet shkrimtari të bashkëjetoj me artin dhe politikën?

Unë nuk besoj te neutraliteti i artit, çfarëdolloj forme qoftë ai. Sigurisht që ka shkrimtar/e që nuk “bëjnë” politikë. Shumë mirë për ta! Pastaj ka të tjerë që bëjnë dhe art dhe ‘politikë’, domethënë mbajnë një qëndrim për një çështje të caktuar, mbrojnë një bindje të caktuar politike. E në këtë rast këto të dyja nuk mund të ndahen nga njëra tjetra, pra nuk mundet që dikush të jetë “progresist” në letërsi e “shovinist” në qëndrimet politike. Dua të them se nuk mund ta ndajmë artin e dikujt nga çfarë ai/ajo është. E meqenëse jemi tek letërsia dhe aktualiteti, unë nuk e pranoj dot tezën se Peter Handke, paçka se ka mbrojtur Millosheviqin, letërsinë e ka të mirë!!! E gjithë kjo teori më duket komplet e papranueshme! Nuk mund të jesh mbrojtës i fashizmit dhe të nderohesh me një çmim letrar. Një shkrimtar madje duhet ta dijë shumë mirë se gjuha nuk është neutrale; ajo ose emancipon dhe nxit lirinë ose shtyp dhe legjitimon shtypjen dhe këtë e shpreh si jo më mirë shkrimtarja Toni Morrison kur flet për fuqinë e gjuhës. Ndaj unë e kam shumë të vështirë ta ndaj gjuhën e Handkes në libra dhe gjuhën në deklaratat e tij pro-shoviniste.

 Atëherë, cili mund të ishte standardi që përcakton vlerat e shkrimtarit ndryshe?

Standarti im janë Jose Saramago, Toni Morrison dhe Doris Lessing. Të tre çmime Nobel! Që të gjithë letërsinë dhe aktivitetin e kanë të ndërthurur dhe me aktivizmin e tyre dhe ia kanë dalë për së mbari. Domethënë, ia kanë dalë që nëpërmjet letërsisë të përcjellin dhe aktivizmin e tyre politik, antifashizmin e tyre, antiracizimin, feminizmin, mbrojtjen e të drejtave të njeriut, denoncimin e varfërisë, të diktaturës, etj. Standardi që unë përmend sigurisht që mund të jetë subjektiv, por besoj se parimisht këto janë kauza dhe vlera që do të duhet të na bashkonin të gjithëve.

Kur vijnë të mirat, më thanë nxjerrë ujë bunari e flladiti trandofilat.

Imer Topanica, shkrimtar – poet

Imer,kush asht shkrimtari?

Shkrimtari, apriori, asht mendimtar. Kur ai e artikulon mendimin e tij në formën e shkrueme, veç nji qëllimi të cilin mundet mos me e shprehë aq qartë (tue e mshefë shpesh me vetëdije), kujdeset sidomos që atë “ta paketojë” në mënyrë sa më estetike. Si rrjedhojë, letërsia, mediumi, nëpërmjet të cilit shprehet, duhet me ndikue në disa plane: në mirëmbajtjen e diskursit publik, në debatin e përgjithshëm rreth sistemit të vlerave, në emancipimin dhe ndërgjegjësimin shoqnor etj, etj. Por, duhet me e kuptue që vepra letrare asht nji «makinë» – siç do të thoshte U. Eko, e destinueme për interpretim e riinterpretim. E tue u nisë prej këtij konteksti, QËLLIMI, të cilin shkrimtari e mbjell në vepër, ma e pakta, duhet me u ba shkak për debate, sidomos në diskursin akademik e kulturor.

A rrnon dot shkrimtari me artin e politikën?

Po. Lukthi i letërsisë asht i madh e i aftë për të përtypë çfarëdolloj teme, deri edhe shkencore. Por duhet ba nji diferencë: përderisa shkrimtari nuk e zëvendëson letërsinë me një tjetër medium, ai mbetet i atillë, ani që trajton tema politike, historike, sociale etj, në veprat e tij. Nji autori ne kemi të drejtë me ia largue kunorën e shkrimtarit, veç atëherë kur ai mendimet nuk i shpreh nëpërmjet veprës letrare. Po kjo nuk don me thanë që ai s’i kthehet misionit të vjetër, edhe pas nji aktiviteti politik. Ai asht personalitet publik, fundja. Bile në këtë pikë duhet pasur kujdes, se fjala vjen, ne kemi edhe modele të tjera, si po e zamë atë të politikanit që shndërrohet në shkrimtar.

Qysh vendoset kunora e vlerave?

Në shoqnitë e emancipueme ekzistojnë do filtra nëpërmjet të cilëve një vepër renditet në atë që quhet “sistem i vlerave”. Në shoqnitë shqiptare, në kuadër të “zinxhirit të librit”, mungojnë do specie të cilat kishin me i përba ata filtra. Fjala vjen, për njëzet vjet të dekadencës në Kosovë janë zhdukë: redaktorët kulturorë nëpër rubrikat e kulturës në kuadër të mediave (gazetave, mediave elektrike etj); kritikët letrarë e angazhuem prej mediave, kritikët letrarë e angazhuem prej shpive botuese, lektorët, recensentët, agjentët letrarë etj. Ka, siç e merrni me mend, me dhjetëra shpi botuese që s’kanë redaksi por që funksionojnë e drejtohen veç prej nji personi (i cili është drejtor, kryeredaktor, redaktor, recensent, lektor, distributor e sidomos tregtar). Natyrisht, ka edhe përjashtime të vogla. Tue u nisë prej kësaj, mundemi me thanë, që për këtë shkak ne kemi krizë kulturore. Ne nuk dimë ma se çka asht letërsi e mirë, e çka e keqe. Sharlatanët kanë gjet shtigje për me i lavdue veprat e miqve. Për rrjedhojë autori që investon ma së shumti në reklamë, del me qenë shkrimtari ma i mirë. Por lexuesit, qejflinjtë e letërsisë, e kanë kuptue që në mungesë të këtyne filtrave, vlerat janë komprometue. Prandaj autorët shqiptarë përveç që nuk njihen nga lexuesit, edhe injorohen. E për ma shumë, ata edhe luftohen institucionalisht. I vetmi kriter që ju ka mbetur atyne për t’i ça rrathët, për t’i kalue pengesat, asht me u vlerësue nga dikush i jashtëm. Vetëm kur marrin nota të nalta nga kritikët e huej, nga revistat e hueja letrare, nga recensentët ndërkombëtarë, ju kthehet vëmendja e lexuesve. Ndoshta, ndoshta bahet fjalë për komunitetin artistik ma të margjinalizuem këtu e dy dekada.

Na, harrojmë se sa shpejtë e kemi harru, veten!

Elsa Skënderi Rakipllari, pedagoge

Elsë, shkrimtari a duhet të ketë qëllim tjetër përveç atij estetik?

Shkrimtari është njeriu që i përket medoemos një konteksti të caktuar historik, gjeografik, kulturor, shoqëror e kohor. Sado që shkrimtarët të rreken të rrokin universalizmin apo tejkohësinë, ata qëndrojnë dashje pa dashje të ankoruar në kontekstin dhe traditën shkrimore dhe qytetërimore së cilës i përkasin. Si i tillë, shkrimtari vetvetiu ka qëllime të tjera përpos qëllimit pastërtisht estetik. Natyrshëm, shkrimtari mundet edhe me qenë i angazhuar për kauza apo qëllime të caktuara. Asnjë angazhim apo mision nuk është i qortueshëm, përveç rasteve kur shfaqet në format e mecenatit.

A përthekohen arti dhe politika në krahnorin e shkrimtarit?

Vetëm një shkrimtari fort të mirë mund t’i rrinë mirë edhe arti edhe politika. Një shkrimtar profan, që përpiqet t’i bëjë bashkë të dyja, nuk mundet me qenë më shumë sesa një skematik i pamirë.

Cili standard e përcakton vlerën e nji shkruajtësi të mirë?

Vështirë të veçohet një standard si i vetmi dhe i duhuri për të përcaktuar vlerën. Vetë standardi parakupton diçka të uniformizuar, pak a shumë në formë arbitrare dhe që kohë pas kohe mund të jetë i ndryshueshëm. Megjithatë, cilësia “standarde” për të përcaktuar vlerat e një vepre letrare është aftësia për të tejshkuar kufij kohorë e hapësinorë duke arritur kështu një përmasë universale.

Tuj notue detnave të Fjalës, ndën hijet mikluese të synit që mbyllet andrrueshëm, kujtohem për nji penë a kalem Ndryshe. Afrohem ndruajtshëm.

Ardian Vehbiu, publicist – studiues

Ardian i nderuem, a duhet me pasë nji mision açik kur qëndis shkrimtari?

Unë, kur shkruaj fiction, nuk kam ndonjë mision tjetër, veç atij estetik, ose edhe një misioni tjetër që do ta quaja të “habisë racionale”, që lidhet me mahnitjen ndaj shtjellave të imagjinatës. Por, kjo vlen vetëm për mua. Ka shkrimtarë që shkruajnë me mision ideologjik, religjioz, edukativ (didaktik)… dhe kjo nuk i pakëson në krahasim me mua ose të tjerë si unë. Qasja e tyre është legjitime, edhe pse mua mund të më duket ndonjëherë e pashijshme. Por, edhe atyre mund t’u duket i pashijshëm hezitimi im për t’u angazhuar kur bëj letërsi. Pastaj, kur e mendoj mirë, edhe unë e kam një mision jo mirëfilli formal-estetik: iluminimin ose nevojën për ta ndarë dritën e dijes me të tjerët. Dhe, ka një lloj dijeje (ose edhe urtësie) që mund ta shprehë më mirë letërsia sesa non-fiction.

A mund ta mbart shkrimtari në krahnor artin dhe politikën?

Unë besoj se mundet. Mund të sjell shembuj gjithfarësh, nga Kadareja te Mario Vargas-Llosa. Në të shkuarën edhe ndonjë si André Malraux ose mutatis mutandis, Majakovski. Ka shkrimtarë që merren edhe me politikë, ka shkrimtarë që bëjnë politikë me veprën e tyre. Për shembull, nga romanet e Peter Handke-s (ia kam lexuar nja dy), vështirë t’i deduktosh qëndrimet e tij pro-serbe dhe simpatinë për Millosheviqin. Shumë shkrimtarë sot janë vetvetiu politikë, në kuptimin që ekzistojnë si shkrimtarë brenda një hapësire ekskluzivisht politike (pa çka se kjo mund të jetë thjesht politikë e identitetit, përfshi edhe identitetin gjinor). Janë raste kur vepra shërben vetëm si udhërrëfyes drejt autorit, i cili duhet të jetë edhe pikëmbërritja e lexuesit. Ata që dje influenconin me fjalën e tyre letrare, sot influencojnë me personalitetin e tyre publik (por edhe privat) ose me narrativën e tyre personale.

Po standard për të përcaktu naltninë e vlerave të shkrimtarit, a kemi?

Nuk besoj se ka ndonjë standard – pjesërisht është çështje kohe, pjesërisht është fat. Sot kanoni perëndimor kontestohet nga shumë anë. Shkrimtari i madh për mua është shkrimtar i keq për ty: dhe të dy pozicionet tona shpesh janë politike. Shkrimtarët e mëdhenj nuk bashkojnë më. Madje, shpesh ndajnë, sidomos kur janë të angazhuar. Të marrim një Houellebecq në Francë ose një Tom Wolfe në SHBA. Në raste të tjera, mjafton fataliteti: një shkrimtar “old white man” do të sulmohet pikërisht për këtë. Dasitë raciale në SHBA dhe tashmë edhe në Europë e kanë sakatosur letërsinë: vepra, deri dje të konsideruara mjeshtërore, sot gjykohen si të papërshtatshme, raciste, reaksionare. Çdo autori i duhet të marrë parasysh edhe këtë realitet, kur kërkon t’ia japë tekstin e vet lexuesit. Dhe, pikërisht: ç’armiq do të krijojë?

“Merrni atë që ju takon nga vetmia”

Qyshkur Oda asht n’luftë. e Lufta asht Paqe! Në mos sot, ashtu ka për t’u ba nesër! Luftë me zhurmën kaotike dhe betonin e pashije që e ka zaptue çdo pllamb t’kujtesës dhe tanë kalldrëmat e krisun prej ecejakeve të zemrave që lypin qetësinë e mohueme në boshllëkun e plotënisë së Njeriut që fal, pa prit me marrë! Lufta për me i dhanë za’ shkronjës së imët prej së cilës çel Jeta, amël, gati tamël – asht Paqe n’Odën e shkrimtarëve. Oda që përkund vetminë në Dashni t’paepun asht Amanet! ODA e ditëve që po vijnë, për me e paqtue marazinë e stuhive idhnake asht Oda e Shpresës, thurje e pacen për nji shoqni të turbullueme.