` . Duhet vullnet…, por edhe përkushtim politik – TV-SHENJA

Duhet vullnet…, por edhe përkushtim politik

Kjo gjendje ishte pasojë e krizës së rëndë politike që e përjetoi vendi. Rreth 5 muaj pa qeveri, përplot sfida dhe ndarje, si midis etnive të ndryshme, ashtu edhe brenda vetë përkatësive etnike në të dy krahët njëkohësisht, edhe pse te pala maqedonase dukej më e thellë lufta dhe përçarja politike

Shkruan: Abdylmenaf BEXHETI, Tetovë

Çdo fundvit është mundësi e mirë për prerjet dhe llogaritjet në të gjitha fushat e, posaçërisht, për ekonominë, që në një mënyrë ose tjetër nënkupton bilanc. Viti që sapo e lamë pas ishte përplot sfida në planin politik, që padyshim reflektuan edhe në atë ekonomik. Tashmë kaluan mbi 200 ditë nga qeverisja e re/vjetër dhe një bilanc për përmbushjet është parakusht për t’i vlerësuar pritjet e vitit që sapo hyjmë!

Pas tremujorit të dytë me rritje negative ekonomike prej 1,8% të PBB-së, tremujori i tretë u raportua me një rritje simbolike por “pozitive” prej 0,2% – sa për të mos hyrë edhe zyrtarisht në recesion ekonomik (nëse dy tremujore radhazi shënojnë rritje negative, ekonomia e vendit është ne recesion). Në këto rrethana në asnjë mënyrë nuk mund të pritet të mbyllet viti me rritje ekonomike të projektuar dhe disa herë të rishikuar prej 2,5%. Duke pasur parasysh karakterin sezonal, posaçërisht për degën e ndërtimtarisë dhe bujqësisë, mendoj se do të ishte “sukses” nëse viti përmbyllet me një rritje ekonomike prej rreth 0,3% derisa potenciali për rritje është i vlerësuar reth 5,5-6%. Që ta kenë më të qartë edhe joekonomistët: ky hendek ekonomik i kushtoi vendit mbi gjysmë miliardi euro për këtë vit!

Kjo gjendje ishte pasojë e krizës së rëndë politike që e përjetoi vendi. Rreth 5 muaj pa qeveri, përplot sfida dhe ndarje, si midis etnive të ndryshme, ashtu edhe brenda vetë përkatësive etnike në të dy krahët njëkohësisht, edhe pse te pala maqedonase dukej më e thellë lufta dhe përçarja politike. Ndërkaq qeveria e krijuar pas shume telasheve mbeti me një shumicë ekstremisht të brishtë, që nuk mundëson konsolidim ekonomik të përshpejtuar. Struktura faktoriale, por edhe sektoriale e PBB-së në tremujorin e fundit, më së miri i pasqyron pasojat nga kriza e thellë politike nëpër të cilën kaloi vendi, posaçërisht në gjashtë muajt e parë të vitit. Konsumi personal dhe familjar përbën rreth 65% të rritjes ekonomike, ndërkohë që investimet ishin faktori më i zbehtë – si ato private, ashtu edhe ato publike. Impakti i tyre në rritjen ekonomike ishte më i ulët në dekadën e fundit! Sektorët bartës akoma mbeten ato të inercionit – që nga tregtia, ndërtimtaria dhe shërbimet, të pasuar nga industria dhe bujqësia. Ndërtimtaria dhe bujqësia në tremujorin e tretë, edhe për shkak të impaktit sezonal, kishin ndikim pozitiv, që nuk mund të pritet në tremujorin e fundit të vitit që sapo e lamë pas.

Në muajt e fundit të vitit, edhe pse akoma shifrat janë të zbehta, mund të vërehen prirje pozitive të ekonomisë edhe si rezultat i optimizmit dhe pritjeve nga politika dhe masat e paralajmëruara përplot entuziazëm. Gjysma e dytë e vitit 2017 do të mbahet mend për çlirim politik dhe rrëzim të regjimit pas 11 vitesh. Kjo gjendje rezultoi përplot optimizëm dhe shpresa për normalizimin dhe kthimin e institucioneve, posaçërisht gjyqësorit, në binarë normalë. Krejt kjo, edhe e pritur si prirje normale, rezultoi me fitore bindëse në zgjedhjet lokale, posaçërisht në bllokun maqedonas.

Plani ekonomik treshtyllësh i a.q. “i Angjushevit”, që qeveria e miratoi para dy muajsh përplot pasion dhe promovim agresiv, sipërfaqësisht duket premtues e me një strukturë tredimensionale.

Shtylla e parë e a.q. investimet “Greenfield” dhe rritja e aftësisë konkurruese të subjekteve ekonomike me katër nënsegmente (investimet “greenfield” dhe “braunfield”, më pas investimet specifikisht të targetuara, mbështetja e kompanive ekzistuese, si dhe mbështetja e kompanive në proces të bankrotit ose likuidimit) kryesisht kanë target rritjen e pagave nënmesatare, pagave mbimesatare, por të pamjaftueshme për të parandaluar “ikjen e trurit”, rritjen e zinxhirit të vlerës në kooperim midis kompanive të huaja dhe vendore, rritjen e numrit të të punësuarve, rritjen e qarkullimit, si dhe nxitjen e investimeve dhe konsolidimin e kompanive në proces bankroti dhe likuidimi. Pra, nga kjo shtyllë me “diametër goxha të gjerë” pothuajse të gjitha masat më shumë e kanë target komponentin social sesa atë ekonomike.

Shtylla e dytë e planit ekonomik kryesisht e targeton bilancin tregtar ose rritjen e eksportit, me të drejtë në konsolidimin ose ndalimin e tendencës për humbjen e tregjeve regjionale, ato të Ballkanit Perëndimor, që ishte edhe një nga rekomandimet dhe prioritetet e Procesit të Berlinit në Samitin e Triestes. Analiza sasiore e bilancit tregtar mbase ndikon në përmirësimin e eksportit, por nëse bëhet një analizë më cilësore për strukturën e prodhimeve dhe shërbimeve të eksportuara, vlerën e re të krijuar, tregjet e targetuara dhe qëndrueshmërinë e tyre, pozita e eksportuesve nga Maqedonia nuk rezulton me perspektivë, posaçërisht jo për faktin e tendencës rënëse të aftësisë konkurruese mbi bazën e cilësisë dhe sasisë. Aftësia konkurruese aktuale krijohet kryesisht në pagat e ulëta të punëtorëve bile të kualifikuar, energjetikën e subvencionuar, infrastrukturën e dhuruar, si dhe subvencionet e tjera, që i kanë marrë nga buxheti qendror përmes “kontratave të klasifikuara” të qeverisë paraprake.

Shtylla e tretë janë masat për ndërmarrjet e vogla dhe të mesme me potencial rritës, të a.q. “Gazela”, pastaj ato ndërmarrje me plane për rritje agresive në tregjet vendore, regjionale dhe ndërkombëtare, investimet e ndryshme në zgjidhje specifike softuerike, si dhe mbështetja e investimeve që e përmirësojnë inovacionin dhe punësimet e reja të personave të rinj.

Në përgjithësi, sipas përllogaritjeve të qeverisë, gjithë ky plan kaq shumë i promovuar, rezulton të kushtojë rreth 30 milionë euro, që paraqet më pak se 1% në buxhetin e vitit 2018 ose më pak se 0,27% në PBB-në vendit. Masat e strukturuara në parim janë me alokime të destinuara si duhet për nga detektimi i pikëve të dobëta të ekonomisë sonë. Këtë e nënvizova edhe në debatet qeveritare me ekspertizën ekonomike. Por, mendoj se përmasat e stimulimeve dhe subvencioneve janë shumë larg nevojave të ekonomisë reale. Krejt kjo shumë është më pak se 25% vetëm në subvencionet e bujqësisë joefektive, që shteti i ndan nga buxheti qendror për vetëm një vit. Gjithashtu mendoj se gjithë kjo zhurmë qeveritare për shumë pak para më shumë rezulton me PR qeveritar sesa me përmbajtje. Më mirë ose ekonomikisht më efikase do ishte sikur këto 30 milionë euro të alokoheshin vetëm në një projekt të vetëm infrastrukturor, p.sh. autorruga Shkup-Bllacë ose në ndonjë projekt energjetik (p.sh. rrjeti i gazsjellësit) sesa kjo “stërpikje” dhe fragmentim në 10-15 lloje destinimesh për llokim, por pa vlerësim dhe matje paraprake të efiçiencës së pritur. Prandaj vlerësoj se efekti social ka qenë më prioritar karshi efektit ekonomik. Kjo, mbase, është e kuptueshme vetëm nga aspekti i profilit politik të qeverisjes – nga qendra me orientim dominues majtist.

Përveç planit ekonomik, buxheti qendror për vitin 2018 paraqet instrumentin më kryesor ekonomik të kësaj qeverisje. Procesi i buxhetimit ishte më transparent, më përfshirës, më debativ dhe më konsultativ në dekadën e fundit. Këto atribute pozitive nuk konstatohen në krahasim me normat dhe standardet europerëndimore, por me proceset buxhetore të vendit një ose disa vite më parë. Sigurisht që në këtë krahasim kishte progres të madh në qasje dhe këtë po ashtu e kemi nënvizuar në debatet rreth këtij dokumenti bazik. Projeksionet, konsideroj, se gjithashtu janë në bazë të pritjeve reale, të bazuara kryesisht jo në analizat tona, por në ato të Bankës Botërore dhe FMN-së. Rritja ekonomike për vitin 2018, e projektuar prej 3,2% (po aq sa Banka Botërore), inflacioni prej 1,7% (pjesa kryesore e “importuar” nga çmimet e pritura të mallrave strategjike në bursën globale) dhe deficiti projektuar prej 2,7% pa dyshim se janë parametrat më realë në dekadën e fundit. Mbi bazë të këtyre parametrave edhe rritja e të ardhurave publike prej 4,7% dhe shpenzimeve publike prej 4,1% janë afër reales vetëm nëse mbahet niveli i arkëtimit ekzistues (pa një represion të shtuar fiskal), që është vështirë pa frikën dhe kërcënimin fiskal nga regjimi i kaluar, sepse konsideroj se rritja ekonomike nuk do shkojë më poshtë se 3% nëse nuk ka trazira më të mëdha politike. Këto mbeten sfidat e strukturës së sistemit tatimor – tejet regresiv dhe dominues mbi tatimet indirekte që, për nga barra fiskale relative, më shumë u takojnë shtresave të varfra dhe të mesme e më pak atyre të pasura. Progresiviteti tatimor është mirë që u la për vitin e ardhshëm (nga 2019 e andej) për nevojën e analizave shkencore rreth shkallës së progresivitetit, pragut si dhe llojet e tatimeve në të ardhura. Por, u bë gabim që nga fillimi i vitit 2018 nuk u zbatua sistemi progresiv ose i diferencuar tatimor vetëm në të ardhurat nga fitimi, kapitali, pasuria dhe trashëgimia. Raportet e fundit të Drejtorisë së të Ardhurave Publike flasin për një kategori personash që bëjnë fitim marramendës (mbi 200.000 euro në muaj) dhe imagjinoni që ata ta paguajnë të njëjtin tatim si punëtori që realizon 1.000 herë më pak (200 euro në muaj). Vetëm mbi 22.000 persona në shtet kanë raportuar mbi 1.000.000 denarë në vit (ose mbi 16.250 euro), që nënkupton se të gjithë këta persona më së paku realizojnë 1.350 euro në muaj dhe paguajnë po aq tatim sa edhe ata 40.000 persona që realizojnë nën 200 euro në muaj! Kjo nuk është fare e drejtë, pavarësisht se mbi këtë kategori jam edhe unë vet!

Pavarësisht që parametrat e projektuar janë brenda realitetit, problemi qëndron te përmbajtja e buxhetit dhe indikatorët e dobët të matjes së efikasitetit dhe efiçiencës. Buxheti dominon me komponentin social, por në mënyrë joefikase dhe joefektive. Thjesht një trajtim pak më i barabartë social, por jo edhe arsyeshmëri ekonomike. Subvencionet e fondeve sociale (posaçërisht atij pensional), si dhe ndihmat ose mbrojtjet sociale, nuk mund ta reduktojnë varfërinë, e cila mbetet akoma në shkallë ekstremisht të lartë (rreth 30% ose 1/3 e popullatës).

Shtjellimi i komponentit sociale të buxhetit meriton trajtim të veçantë jo vetëm për nga vëllimi (madhësia), por më tepër për nga cilësia, sepse ai mban në vete kategori dhe shtresa të tëra sociale, të cilat as edhe për një çerekshekulli nuk kanë arritur ta ndryshojnë pozitën e tyre sociale. Harta sociale e vendit gati si në asnjë vend tjetër në Europën Juglindore nuk rezulton që dy gjenerata të njëpasnjëshme t’i “mbajë në status të njëjtë social” – varfëri absolute ose relative.

Aspekti ekonomik i buxhetit rezulton të mbetet shumë i cunguar, jo vetëm për shkak të vëllimit të investimeve kapitale në atë, por më shumë për shkak të strukturës së projekteve dhe mënyrës së prioritetizimit tyre. Prandaj, në bazë të gjithë kësaj që u elaborua më lart, për të mos mbetur në rrafshin e konstatimeve, për masat e nevojshme ekonomike, do të kisha sugjeruar me sa vijon:

– sa më shpejt reforma strukturale, që nga shteti i së drejtës e deri te mirëqeverisja (përmes rritjes së transparencës, efikasitetit, efiçiencës, përgjegjësisë e llogaridhënies) në të gjitha nivelet;

– përforcimi i institucioneve dhe antikorrupsioni efektiv;

– politika aktive ekonomike të bazuara në rezultate, me prioritet në krahun e ofertës (produktivitet, teknologji, inovacione,…etj.);

– investime kapitale vetëm në infrastrukturë – arsim, shëndetësi, energjetikë, transport dhe ambient;

– partneriteti publiko-privat në të gjitha projektet kapitale të infrastrukturës mbi bazë të modelit DFBOT, që nga dizajnimi e deri në transfer (Design, Finance, Build, Operate, Transfer),

– analiza e bilancit tregtar dhe përkushtimi institucional (posaçërisht Ministria Ekonomisë) në substituimin e importit,

– metodat e buxhetimit programor, mbi bazë të programeve me matje të performansës, të përcaktohet niveli i financimit ardhshëm,

– institut i pavarur për politika makroekonomike dhe këshill fiskal i pavarur (p.sh.si Sllovenia),

Të gjitha këto, realisht, janë të mundshme. Kjo vetëm kërkon vullnet e përkushtim politik (që mendoj se ekziston te kreu i qeverisë, por i pamjaftueshëm vetëm tek ai), profesionalizëm, motivim formal (dhe jo korruptiv), si dhe targete individuale dhe shpërblim në bazë të përmbushjeve – realizimeve. Nga vet radhët e strukturave të qeverisjes ka zëra që e pranojnë se ka një kaos qeverisës, joprofesionalizëm, militantizëm, kontroll joefikas, matje dhe vlerësime paushalle. E vetmja gjë e suksesshme për këtë periudhë rezulton të jetë politika e jashtme, posaçërisht zëvendësimi i strategjisë së ekui-distancës me ekui-afërsinë me të gjithë fqinjët! Pra, kur dëshironi duket se çdo gjë mundet. Atëherë pse jo edhe për ekonominë dhe institucionet?