` . Dëshira, në rritje, për estetikën - TV-SHENJA

Dëshira, në rritje, për estetikën

fund të shekullit të 20-të, për shembull, Von Balthasar-i vuri në dukje, në veprën e tij shtatëvëllimëshe Estetika dhe teologjia, se njohuria e ndjekur në shkencë dhe teknologji, në shumë mënyra, e dështoi shoqërinë. Ai argumentoi se kjo qasje i mbyti dhe ngulfati burimet dhe forcat e dashurisë në botë

Shkruan: Metin IZETI, Tetovë

Si rezultat i zhvillimeve teknologjike në dekadat e fundit dhe varfërisë emocionale të njeriut të sotëm, është shtuar dëshira dhe nevoja në një mënyrë të pashembullt për bukurinë, kreativitetin dhe imagjinatën në artet, filmat, muzikën, arkitekturën dhe shumë aktivitete të tjera estetike. Ky zhvillim nxiti një reflektim të kujdesshëm mbi natyrën, ndikimin dhe funksionin e estetikës. Mendimtarët, si Derrida, e kuptuan rëndësinë e këtyre zhvillimeve dhe e riafirmuan, për shembull, rëndësinë e estetikës për interpretimin e teksteve dhe vunë në dukje kufizimet e njohurive konceptuale. Ndikimi i këtij zhvillimi revolucionar është treguar edhe në librin e Clark-ut (2000), të cilin e titulloi Hakmarrja e Estetikës. Natyra gjithëpërfshirëse e këtij zhvillimi shihet edhe në ndikimin e estetikës në hulumtimet në shkencat natyrore. Tomh Kuhne e vuri qartë në dukje këtë, kur shkroi se “ndryshimet e paradigmave që çonin në revolucione shkencore shpesh përjetoheshin për shkak të estetikës, e jo për shkak të matjeve” (Edgar 2001: 109-110).

Rasti i estetikës mund të shihet edhe në diskursin bashkëkohor teologjik nga numri në rritje i shkrimeve në këtë temë, në konferenca ndërkombëtare, në botime kërkimore dhe në projekte kërkimore si teopoetika. Kjo kthesë u shkaktua pjesërisht dhe përfaqësonte një reagim kundër rezultateve të qasjeve teologjike në shekullin e 20-të. Gjithnjë e më shumë studiues, duke përfshirë teologët, filluan të tregojnë kufizimet dhe madje pasojat negative të intelektualizmit diskursiv dhe polemizues të teologjisë, duke e shtuar vëmendjen e tyre ndaj estetikës.

Në fund të shekullit të 20-të, për shembull, Von Balthasar-i vuri në dukje, në veprën e tij shtatëvëllimëshe Estetika dhe teologjia, se njohuria e ndjekur në shkencë dhe teknologji, në shumë mënyra, e dështoi shoqërinë. Ai argumentoi se kjo qasje i mbyti dhe ngulfati burimet dhe forcat e dashurisë në botë. Ai thotë: “[Unë] botën pa gra, pa fëmijë, pa respekt për dashurinë, në varfëri dhe poshtërim, e shoh si një botë në të cilën fuqia dhe fitimi janë kriteret e vetme. Në këtë botë, ata që nuk e besojnë kultin e saj, të padobishmit për mendësinë e saj, të pavendosurit, përçmohen, përndiqen dhe në fund shfarosen; një botë në të cilën vetë arti është i detyruar të veshë maskën dhe tiparet e teknikës.” Në të, thotë VonBalthasar, bukuria shpesh është përçmuar me rezultat tragjik, ku i dëshpëruari dhe i trishtuari nuk është më në gjendje ose nuk dëshiron të lutet dhe të dojë. Teologjia është bërë zhgënjyese, e privuar nga bukuria që frymëzon dhe fuqizon.

Ai nuk ishte i vetmi që fliste për rezultatet negative të një paradigme intelektualiste të modernizmit të mbrapshtë. Për shembull, Rene Guenon do të konstatojë: “Ne shpesh kemi theksuar faktin se shkencat profane janë vetëm produkt i një degjenerimi relativisht të vonshëm ose si pasojë e moskuptimit të shkencave të lashta tradicionale – ose më mirë vetëm disave prej tyre – sepse të tjerat plotësisht janë gëlltitur nga harresa. Kjo është e vërtetë jo vetëm për shkencat, por po ashtu edhe për artet, ku veç kësaj distinksioni mes tyre dikur ka qenë shumë më pak i theksuar sesa që është sot; fjala Latine artes disa herë ka qenë e përdorur për shkencën, por në mesjetë, klasifikimi i “arteve liberale” ka përfshirë subjekte të cilat bota moderne do t`ia atribuonte qoftë njërës ose tjetrës, pa asnjë dallim. Kjo vërejtje e vetme mjafton që të tregojmë se arti dikur ka qenë diçka krejt ndryshe nga ajo që kuptohet sot me këtë emër. Ai ka nënkuptuar diturinë e vërtetë me të cilën ka qenë i inkorporuar dhe se kjo dituri, me sa duket, ka mundur të jetë nga porositë ose qëllimet e shkencave tradicionale. Këtu mund të vërehet se një konceptim i tillë mundësisht është shumë i larguar nga gjitha teoritë e artit modern dhe profan, si p.sh. nga ai i “ art për hir të artit”, i cili në thelb sikur të thotë se arti mund të jetë art vetëm atëherë kur ai nuk ka kuptim, ose nga arti “moralizues”, i cili nga pikëpamja e njohjes (gnozës), me sa duket, është pa vlera të mëdha. Arti tradicional padyshim nuk është lojë për të përdorur ndonjë shprehje të ëmbël ose të hijshme për t’i bindur psikologët, madje as mjet që dikujt t’i shkaktojë një lloj satisfaksioni special, të kualifikuar si “superior”, ndonëse askush në fakt nuk e di pse, që posa bëhet çështje kënaqësie, çdo gjë nis e reduktohet në preferenca pastër individuale, përreth së cilës, logjikisht, nuk mund të vendoset asnjë hierarki. Veç kësaj, as që është një deklamim sentimental dhe filoristik, për të cilin gjuha e rëndomtë pa dyshim është më tepër se sa e mjaftueshme pa mos qenë nevoja e riklasifikimit të formave në më pak ose më shumë misterioze ose enigmatike, ku në çdo rast format, nga largësia, më shumë mund të komplikojnë sesa mund ta shprehin atë që kanë për të thënë. Kjo na jep neve një shans që kalimthi të rikujtojmë – që dikush të mos insistojë aq tepër në këto gjëra – kotësitë e përsosura të interpretimeve mbi moralin, ku popuj të caktuar synojnë t’ia përshkruajnë gjithë simbolizmit, përfshirë dhe simbolizmin iniciatik, plotësisht të dukshëm. Nëse kjo me të vërtetë është një çështje me aq banalitete, është – për shkak se ndokush nuk kupton – se pse ose si, ndonjëherë, mund të ketë pasur për qëllim “mbulimin” e tyre në ndonjë mënyrë, në vend që ata të funksionojnë si më mirë jashtë asaj kur shprehen nga filozofia profane, me ç’rast do të ishte më mirë të thuhet se në fakt atje thjesht s’ka as simbolizëm e as fillim (vëllazëri, iniciacion).

Komunikimi fetar, në përgjithësi, duhet ta kapërcejë varësinë prej diskurseve racionaliste dhe prozaike. Nevojitet më shumë drejtësi ndaj rolit të simbolikës dhe metaforës në mënyrën se si merremi me përvojën fetare. Duhet ta pranojmë se natyra njerëzore dhe shoqëritë njerëzore janë më shumë të motivuara nga imazhet sesa nga idetë. Këtu qëndron fuqia dhe ekzaltimi me hyjnoren. Kjo nënkupton një rol më të madh të imagjinatës në të gjitha aspektet e jetës fetare. Por, imagjinata këtu nuk duhet të nënkuptohet në një kuptim të pashije. Imagjinata është një komponent i domosdoshëm i të gjitha njohurive dhe përvojave të thella. Kur imagjinata dështon, doktrina bëhet e thatë, ngushëllimet bëhen të uritura dhe etika bëhet legaliste.

Studiuesit, si rrjedhojë, filluan të mendojnë kështu për një qasje të re epistemologjike, duke i trajtuar pasojat shkatërruese të një paradigme racionale të mendimit. Propozimet kryesore ishin që estetika do të mund ta përmirësonte situatën. Shumica e postmodernistëve e hodhën poshtë qëndrimin se estetika bie në kundërshtim ose e pengon dijen dhe argumentuan se ajo përfaqëson një formë të ligjshme dhe burim të besueshëm të dijes që mund ta fuqizojë dhe ta pasurojë teologjinë. Në të njëjtën kohë, ky koncept e shpreh qartë natyrën dalluese të estetikës. Estetika nuk është e njëjtë me njohuritë konceptuale. Gadameri, për shembull, argumentoi se përvoja e artit, megjithëse e ndryshme nga dija racionale dhe konceptuale, është pretendim legjitim për të vërtetën. Estetika reflekton njohuritë bashkëvajtëse, që kanë të bëjnë me një pjesëmarrje të ndjeshme, e cila ka përfshirje më të gjerë se argumentimi logjik. Estetika sjell njohuri nëpërmjet përvojave, ndjenjave, vetëdijes, ndjeshmërisë, dallimit, kujtimit dhe intuitës. Të gjitha këto mund ta ringjallin dhe ta rilindin teologjinë.

Rimagjepsja e teologjisë e rikthen ndikimin e saj transformues në ligjërimet morale dhe shoqërore. Kjo pasqyron ndikimin e estetikës në përgjithësi tek individët dhe shoqëritë. Estetika i ka transformuar shpesh shoqëritë në mënyrë më efektive sesa epistemologjia. Në botën postmoderne beteja për besnikëri është një betejë për imagjinatën shpirtërore dhe morale të njerëzve. Artet janë bërë arena kryesore për diskutim dhe eksplorim moral dhe shpirtëror në botën tonë. Bukuria dhe artet kanë pasoja përtej zonës së tyre dhe transformojnë ligjërata të tjera për shkak të natyrës dhe përmbajtjes së tyre imponuese.

Estetika – pasqyrë e së vërtetës

Vetëdija, në rritje, e epistemologjisë reduksioniste në modernizëm, rritja e estetikës nëpërmjet teknologjisë dhe ndikimi i saj transformues, vetëm pjesërisht e shpjegon kthesën drejt estetikës në teologji. Zhvillimet e fundit në diskursin teologjik tregojnë një arsye tjetër për kthimin e saj në estetikë.

Përvojat dhe ndjenjat konkrete, si dhe fuqitë unike, krijuese dhe imagjinata, gjithashtu luajnë një rol të rëndësishëm në mënyrën se si njerëzit kuptojnë ballafaqimin e tyre me hyjnoren dhe si e reflektojnë këtë përvojë mbi kuptimin e jetës. Shikuar nga perspektiva teologjike, estetika riafirmon nocionet e krijimit dhe pasqyrimit si motive kryesore në burimet themeluese të traditave sufike islame. Është gjithashtu një interes që po gjallëron mënyra të reja të teologjizimit dhe të shprehjes ose të përjetimit të besimit.

Kjo dashuri e krijimit ndriçon një aspekt themelor të bukurisë si një motiv kryesor në estetikë. Estetika teologjike, në një kontekst postmodern, e afirmon bukurinë në fragmentimin e njëshmërisë: bukuria gjendet në përvojat dhe pasqyrimet e shumta. Ky realitet ilustrohet, edhe njëherë, nga estetika e përditshme, që kërkon ta gjejë bukurinë në fenomene të zakonshme, si: ushqimi, veshja, banimi, shoqërimi, dalja, ecja dhe shëtitjet. Si rrjedhojë, estetika qartëson thesaret e shumta, që njihen dhe artikulohen nëpërmjet krijimtarisë njerëzore dhe imagjinatës, edhe nëse ato janë shpesh kontradiktore dhe të papajtueshme. Zbulime të fragmentuara bashkohen në mënyrat gjithnjë të reja, shpirtërore dhe eksperienciale. Në një nivel më të thellë, zërat përfundimisht festojnë dhe pasqyrojnë këto fragmente të bukurisë si shumë fytyra të marrëdhënies hyjnore me krijimin dhe njerëzimin. Tingujt e shumtë të zakonshmërisë, formojnë “një muzikë të pagabueshme, një lloj çelësi harmonik të unifikuar”, për aq kohë sa ata zgjojnë kujtimin e hyjnores. Forma më e zakonshme e bukurisë mund të sjellë me vete një unifikim transformues, që ngrihet lartë dhe e tejkalon botën.

Natyra konkrete dhe lëndore e estetikës në këtë mënyrë e ngjall “ndjenjën e një pranie të vërtetë, duke i zgjuar farat e fjetura të shpresës”. E zakonshmja, konkretja dhe lëndorja flasin një gjuhë “të pashprehur”, që nuk mund të transpozohet në koncepte. Fjalët nuk mund ta shterojnë bukurinë ose ta përfshijnë atë në gjuhë. Estetika, përfundimisht, e tejkalon arsyen dhe kuptimin, duke konfirmuar kështu kufizimet e intelektualitetit dhe racionalitetit. Estetika, si pasqyrim i realitetit, e sjell njerëzimin në pozitë që të qëndrojë me dashuri dhe respekt përpara pafundësisë. Është njohuri që përfshin një ndjenjë shpirti, që kulmon me dashuri. Si rrjedhojë, njeriu flet për bukurinë që frymëzon dhe i transformon ata që e zbulojnë atë.

Tesavvufi dhe estetika

Rasti i estetikës e ka potencialin për ta pasuruar dhe transformuar teologjinë. Sfida do të jetë të kuptojmë se në çfarë mënyre estetika mund të kontribuojë në bërjen e teologjisë në një epokë postmoderniste. Këtu ka diçka që duhet të mësohet nga e kaluara. Kjo kuptohet mirë nga ata që e dinë se mungesa e ndjeshmërisë artistike në kohët bashkëkohore paraqet një humbje të madhe të traditave të pasura estetike në historinë e njerëzimit. Teologjia e kohëve tona është përjetuar si prozaike, jotërheqëse dhe pa frymëzim. Tradita perenniale, e shprehur në përvojën sufike, ende u bën thirrje besimtarëve bashkëkohorë për cilësitë estetike të fesë, bukurinë dhe fuqinë e përvojës adhuruese. Së fundi, ky realitet sugjeron që këto tradita dhe estetika janë të lidhura dhe nuk mund të ndahen.

Ka shumë të vërteta që këto tradita të pasura i lidhin me tesavvufin si një dimension kyç i traditës perenniale fetare. Tesavvufi, në kontekstin islam, është pjesë e pandashme e ligjit fetar dhe një term i gjerë shpirtëror, nëpërmjet të cilit besimtari përpiqet ta jetojë përkushtimin e tij ndaj traditës konstituive pejgamberike dhe Fuqisë krijuese. Tesavvufi është realizimi i brendshëm dhe i fshehtë i shpirtërisë nëpërmjet ndërgjegjes transformuese të pranisë së vazhdueshme të Perëndisë. Pra, qëllimi i praktikave shpirtërore është dëshmia e pranisë hyjnore.

Vetëdija dëshmuese e besimeve dhe praktikave që kanë të bëjnë me ndjesinë dhe me imagjinatën krijuese, e zgjerojnë imagjinatën dhe prodhojnë figuracione abstrakte si shprehje të realitetit të brendshëm. Ata tregojnë se marrëdhënia sufike e transformon përvojën edhe në fushat estetike. Dëshira e shpirtit njerëzor për transcendencën dhe integrimin maksimal, paraqitet si dashuri ndaj misterit përfundimtar të burimit të gjërave, si përvojë dhe shprehje e bashkimit dhe, përfundimisht, si angazhim ndaj atij burimi.

Njeriu njeh në këtë rrugë karakteristika të thella shpirtërore dhe estetike, si pashprehshmëria, integrimi, harmonia, magjepsja, kujdesi, përfundimi dhe bashkimi. Ekzistojnë shumë lloje të ndjenjave dhe përvojave si, për shembull, dhimbje, gëzim, paqe, dëshpërim, tjetërsim, mërzitje, simpati dhe shumë të tjerë, ndërsa thelbi i të gjitha atyre mund të shprehet me fjalën “dashuri”. Sufiu, si i dashuruar në Perëndinë, është tërhequr në mënyrë të parezistueshme nga tërësia, e cila shërben si transformator elokuent i jetës së brendshme. Përveç funksioneve të tjera, arti është, në thelb, shprehja kreative e kërkimit të dimensionit të thellë të botës dhe shprehjes së asaj që është përjetuar. Muzika, piktura, poezia, drama e përshpirtshme, janë të mëdha për shkak se na transportojnë në portat e tërësisë, pafundësisë dhe unitetit.

Ky përvetësim i zjarrtë është i pranishëm në të gjitha epokat e tesavvufit dhe të traditave të tij. Ka shumë shembuj të teksteve ose figurave kryesore sufike, që e shprehin vetëdijen e tyre për praninë nyjnore në format estetike imagjinative dhe krijuese. Të tilla janë tekstet e Ibn Arabiut, Mevlana Xhelaluddin Rumiut, Hafizit, Sadi Shiraziut, Nijazi Misriut, që janë tekste të zjarrta që flasin për takimet e tyre sufike para audiencës hyjnore. Kremtimi lirik i dashurisë intime ofroi material për sufijtë e panumërt të kohëve të mëvonshme, për të folur në mënyra të reja për përvojat e tyre sufike të pranisë në audiencën e Perëndisë. Bukuria hyjnore, në të gjitha këta përvoja, e frymëzon dëshirën dhe kërkimin për një transcendencë të madhe dhe integrim maksimal. Tesavvufi nuk e kupton bukurinë në një mënyrë sipërfaqësore, por të thellë dhe me kulturë shpirtërore. Tesavvufi flet për dashurinë që largohet nga vetvetja dhe e derdh veten për të tjerët. Tesavvufi ka të bëjë me meditimin dhe festimin e “bukurisë” kur dikush gjendet, në mahnitje, në momentin e bukur të përjetimit të jetës së plotë dhe në praninë hyjnore.

Edhe pse njohuria konceptuale do të mbetet me teologjinë, si një dhuratë dhe prani permanente, koha është e pjekur për studiuesin vetëkritik, për të ndjekur mënyra të tjera të interpretimit. Një mundësi e tillë është të hulumtohet se si estetika i ofron dhe promovon njohuritë. Teologjia mund të rimagjepset nga bukuria në një mënyrë të re, domethënë duke e pranuar dhe përshtatur estetikën si një formë dijeje që ka ekzistuar vetëm në kufijtë e saj në kohët e hershme, por që është provuar si një forcë transformuese dhe e bukur e dashurisë në udhëtimin shpirtëror.

(Fund)