` . Bogumilët “dualistë” dhe kisha e Bosnjës - TV-SHENJA

Bogumilët “dualistë” dhe kisha e Bosnjës

Arsyeja pse konvertimet në Islam ishin kaq të dukshme në Bosnjë e Hercegovinë e në Shqipëri dhe jo në vende të tjera, nuk është e vështirë për t’u gjetur dhe nuk ka ndonjë lidhje me besimet heretike, megjithëse shpeshherë është folur edhe për to. Vendet e tjera të Ballkanit kishin një formë dominuese të Krishterimit

 Shkruan: Hajrudin S. MUJA, Nju-Jork

Kur më 1463 osmanët morën pjesën më të madhe të Bosnjës, nga të tre fetë e krishtera, një numër i konsiderueshëm u konvertuan në Islam, por një pjesë e vogël e pjesëtarëve të Kishës Boshnjake kaluan edhe në ritet e tjera të krishtera. Procesi i konvertimeve masive të boshnjakëve në Islam ishte proces gradual, që mori hov në gjysmën e dytë të shekullit XVII, kur u konvertua pjesa më e madhe e popullatës. Ky është konstatimi i historianit John Fine në veprën “The Bosnian Church – Its Place in State and Society, from the Thirteenth to the Fifteenth Century” [Kisha e Bosnjës – vendi i saj në Shtetin dhe Shoqërinë nga shek. XIII deri në shekullin e XV (London 2007)].

Vështrimet e profesor Fine-s janë sa interesante, aq edhe kontraverse, kjo në raport me versionet zyrtare të historisë. Serbët thonë se banorët autoktonë të kësaj treve, të shekullit të shtatë, kanë qenë serbë. Kroatët thonë se ata kanë qenë kroatë. Këto janë histori mitesh – thotë Fine – s’ka asnjë dëshmi që emigrimet e cilitdo prej tyre gjatë mesjetës kanë prekur Bosnjën. Bosnja mesjetare është konsideruar të banohej prej sllavëve, deri kur e formuan shtetin e tyre dhe u bënë boshnjakë. Ne nuk gjejmë dot asnjë popull të quajtur serbë ose kroatë në Bosnjën Mesjetare, madje në asnjë prej popujve sllavë të Ballkanit.

Përmes propagandave të luftës, që na servohet sot, se në Bosnjë kanë jetuar në armiqësi të lashta, se që me shekuj e kanë luftuar njëri-tjetrin, nuk qëndron. Në fakt, asnjë rast i vetëm nuk rezulton të ketë pasur një luftë etnike ose fetare në territorin e ish-Jugosllavisë së Mesjetës, përveç se për toka e hegjemoni – nënvizon Fine. Dihet mirë se, përgjatë Mesjetës e deri në periudhën osmane, numri i priftërinjve të secilës rrymë në Bosnjë ishte shumë i vogël. Në fundshekullin XII dhe në fillimshekullin XIII nuk dihet nëse kishte fare priftërinj, përveç disa murgjve – edhe ata katundarë analfabetë, që në raste të veçanta vepronin si priftërinj. Një prift mund t’i vizitonte kishat e tyre një herë në vit, për t’i krezhmuar fëmijët e lindur dhe për ta bërë ndonjë meshë për ata që kishin vdekur gjatë atij viti.

Duhet të kihet para sysh se historia religjioze e Bosnjës, përkundër vendeve të tjera, u zhvillua në zonat rurale (larg qyteteve) dhe, prandaj, edhe herezia boshnjake ndryshonte nga herezitë e tjera, që në esencë ishin lëvizje urbane. Qytetet që filluan të ngrihen vetëm në fundin e shekullit XIV dhe në fillimshekullin XV, u bënë qendra të restaurimit katolik. Në këtë mënyrë paraqitet vështirësia e informatave, sepse edhe kur ndonjë vizitor vinte në vendet e Bosnjës dhe shkruante diçka për to, ai do t’i vizitonte qytetet ku jetonte vetëm një pjesë e vogël e popullatës.

Dy biografitë mesjetare serbe, njëra e shekullit XIV dhe tjetra e shekullit XV, u referohen boshnjakëve si heretikë. Këtë qëndrim e mban edhe Fra I. Petroviq-i në “Krišćani Bosanske Crkve” (1953), duke i akuzuar edhe për dualizëm! Por, akuzat për “Dualizëm”, ku Kisha Boshnjake duhej të shikohej si pasardhëse e Maniçenëve dhe Gnostikëve, ku veçoheshin bota e së mirës dhe bota e së keqes, i ndeshim vetëm tek dokumentet papale inkuizicioniste. Janë po ato akuza, të cilat përmes Papa Piusit II (1458-1464), Marc Antonio Sabellico-s (1494) dhe Raphael Vilaterrano-s (1510) kanë arritur deri në ditët tona. Versioni i dytë, që na paraqitet tek shkrimet serbe, thotë se Kisha e Bosnjës është doktrinë që ndryshon nga Kisha Ortodokse Serbe, qeverisej prej hierarkisë së vet boshnjake, por në esencë e kishte doktrinën ortodokse!

Ndërkaq shkrimi i Kardinalit Torquemada (1461) i akuzon për Maniçenë, ndërsa vetë lideri i Kishës Boshnjake – Gost Radin (1466) kundërshton çdo lidhje me to. Mauro Orbini, duke e shkruar historinë e sllavëve, ka shënuar kontradikta ndërmjet traditës dualiste, i mbështetur nga kronikat që burojnë nga Piusi II dhe kronikat tashmë të humbura, që datojnë nga fillimshekulli XV nga Pietro Livio i Veronës. Orbini paraqet mundësinë e dy versioneve të herezisë [Orbini: 1601] për ta prodhuar herezinë e Kishës së Bosnjës!

Studimi i Fine-s paraqet në skenë kohën kur Vukani – sundues i Dalmacisë dhe Dioklesë (emri i hershëm për Zetën dhe Malin e Zi) – e informonte Papën për një herezi, që po përhapej në tokën e mbretit të Hungarisë, që quhej Bosnjë, në atë masë sa vetë Ban Kulin-i, gruaja dhe motra e tij – vejusha e Miroslavit të Humit, si dhe shumë prej të afërmve të tij, ishin zhytur në këtë mëkat, duke marrë me vete “më shumë se 10.000 shpirtra të krishterë”. Prova e Vukanit në ndjekjen e Bam Kulinit, në kohën e ngatërresave të mëdha ballkanike, kishte motive ftese për Papën, që të ndërmarrë masa kundër tyre në Bosnjë, ndërsa shifra “prej 10.000 të krishterësh”, për kohën që flitet, duhet të merret me rezervë. Thuhet pastaj se në tetor të vitit 1200 Papa Inocenti i shkruante mbretit Imre të Hungarisë, që të ndërmarrë masa kundër herezisë. Ai i ankohet për Ban Kulin e Bosnjës, që kishte marrë në mbrojtje Patarinët, të cilët i kishte dëbuar Arqipeshkvi i Splitit, nga Spliti e Togiri [P.T. Haluščynskyj: “Acta Innocentii“, III, f.209]. Ndërkohë “vetë Ban Kulin pretendonte të ishte katolik…”

Një vit para lajmit të Inocentit për herezinë e Bosnjës, në korrik 1246, arqipeshkvi i Karlovcit kërkonte një ndërmarrje kryqtare kundër tyre, kurse të krishterëve të vërtetë u premtonte t’i ndanin pasuritë e konfiskuara të heretikëve të dëbuar. Një pjesë e madhe e Bosnjës u pushtua dhe një numër i madh heretikësh u vranë e u dëbuan. Ndërmjet viteve 1250 dhe 1280 heretikët përmenden vetëm në letrën e Ottokar-it, mbretit të Bohemisë, drejtuar Papës më 1260. Ottokar-i raportonte se ushtria e Belas përmbante në vete grekë, bullgarë, serbë dhe heretikë boshnjakë [Ristic: 1910/105].

Më pas, në vitin 1303, na paraqitet sërish kërkesa e Papës Boniface VIII, duke i kërkuar arqipeshkvit të Karlovcit, që të vepronte kundër heretikëve të Bosnjës dhe provincave të tjera të Arqipeshkvisë. Katër vjet më vonë të njëjtën gjë ia kërkoj Banit të Sllavonisë. Derisa mbreti i Hungarisë ishte kundër ndonjë ndërmarrjeje kryqtare kundër Bosnjës [Cirkovic: 1964/110], agjentët e Papës vepronin në Bosnjë me lojalët e Romës për të organizuar një kryqëzatë kundër turqve. Por, më parë do ta shkatërronte kishën e Bosnjës e do t’i konvertonte dhunshëm ata në Katolicizëm, pasi shumica e tyre i preferonin turqit mbi të krishterët!

Wadding-u e citon letrën e Tomasit të Hvarit (1451), që flet për suksesin e françeskanëve (katolikë) në konvertimin e heretikëve, me një shpresë se e gjithë mbretëria do të dalë nga gabimet dhe do të iluminojnë (me dritën e fesë së vërtetë) [Glasnik Zemaljskog Muzeja Sarajevo, #5/1892, f.173]. Ndërkohë, letra e Genadiousit flet për ortodoksinë, që po përhapej në Bosnjë. Françeskanit boshnjak, Gjonit të Capistranos, i ankohej më 1455 Papa Calictus-it III, se Metropolia e Rashkës po i pengonte katolikët në punën e tyre.

Sidoqoftë, turqit nuk ishin ‘monstra’ të panjohur. Shumë boshnjakë kishin pasur kontakte me të për 50 vjetët e fundit dhe kishin luftuar krah tyre në raste të ndryshme. Përderisa ata nuk ishin “të krishterë të mirë”, spektri i Islamit si fe e huaj nuk kishte edhe aq rëndësi për ta. Shumica e tyre i preferonin turqit mbi hungarezët katolikë, me të cilët kishin pasur konflikte të gjata. Papa Piu II, duke predikuar “për rrezikun e turkut”, thoshte se u kanë premtuar lirinë fshatarësisë së Bosnjës, shumica e të cilëve e besonin këtë propagandë [Resti: 1893/264]. Natyrisht, Papa shqetësohej edhe më shumë tek shihte plot anëtarë të Kishës të Bosnjës, të cilët qëndronin krah forcave osmane kundër katolikëve. Ishte ajo pjesë heretike e popullatës e cila në periudha të ndryshme u njoh me emra të ndryshëm, por që ishte persekutuar ashpër nga katolikët.

Sido që të jetë, asnjëri prej udhëpërshkruesve të shekullit XVI në Bosnjë nuk e përmend ndonjë grup tjetër fetar, veç ortodoksëve, katolikëve e myslimanëve. Pastaj në vitin 1692 një prift venedikas, që e kishte vizituar Dalmacinë, kishte gjetur tre tipa njerëzish: shumica ishin latinë ose grekë (katolikë ose ortodoksë), por kishte edhe ca të krishterë të tjerë (as katolikë dhe as ortodoks) të zymtë e të verbër në çështjen e fesë, se vetëm për faktin se nuk ishin të bëmë synet (si myslimanët e hebrenjtë), e konsideronin veten për të krishterë. Ata jetonin në errësirë larg besimit të drejtë [Stanojevic: 1960/273]. Natyrisht, duhej të ishin pasardhës të kishës së hershme mesjetare të heretikëve të Bosnjës ose, pas ardhjes së osmanëve, ndoshta kishin hyrë nën influencën e Islamit.

Nuk ka asnjë dëshmi – thotë Fine – që tregon se osmanët i kanë detyruar popujt të konvertohen në Islam. Dihet se kurdo që një i krishterë konvertohej në Islam turqit e humbisnin taksën vjetore, që “infideli” ishte i ngarkuar ta paguajë. Të krishterët nuk kishin nevojë të islamizoheshin që ta mbanin tokën e tyre. Shumë të krishterë të Bosnjë-Hercegovinës ishin pronarë tokash duke qenë të krishterë. Një shembull i tillë ishte familja ortodokse vllahe Miloradoviq prej Stolacit të Hercegovinës. Jo vetëm që kjo familje kishte toka të shumta në këtë rrethinë dhe liderët e tyre u shërbenin osmanëve me gjithë potencialin që kishin, por liderët e tyre, madje, ngritën edhe kisha ortodokse, siç qe Manastiri i famshëm i Zhitomisliqit.

Fillimin e konvertimeve në Islam e shohim ndërmjet viteve 1460-1480, në shekullin e parë të sundimit osman, kur paraqiten dokumente, ku babai ka emër të krishterë, ndërsa i biri emër mysliman. Defterët e konfesioneve për rrethin e Lepenicës së Bosnjës Qendrore na japin një pamje të ngadaltë të konvertimeve në Islam. Në vitin 1468 gjejmë 279 kryefamiljarë – të gjithë të krishterë.

Më 1485, nga 329 familje 18 ishin myslimane. Katër vjet më vonë kishte 165 familje të krishtera dhe 65 familje myslimane. Duket, pra, një rënie popullsie, ndoshta për shkak të ndonjë epidemie!? Pastaj, më 1509, popullata ishte shtuar sërish: kishte 393 familje myslimane dhe 160 familje të krishtera. Për shkak se numri i të krishterëve nuk kishte ndryshuar, ka mundësi që këto familje myslimane ndërmjet viteve 1489 dhe 1509 të kenë ardhur prej ndonjë vendi tjetër.

Fine, pastaj, i shqyrton Defterët e viteve 1528-1529, ku për Sanxhakun e Bosnjës gjen 19.619 familje të krishtera dhe 16.935 mysliman; në Sanxhakun e Zvornikut – 13.112 familje të krishtera dhe 2.654 familje myslimane; në Sanxhakun e Hercegovinës – 9.588 të krishtera dhe 7.077 myslimane. Natyrisht, që ky numër i banorëve është shumë i vogël. Në relacionin e vizitorit katolik Pjetër Mazrekut, më 1624, në Bosnjë kishte rreth 900.000 myslimanë, 300.000 katolikë dhe 150.000 ortodoksë. Në këto shifra të përafërta nuk hyjnë ata të Hercegovinës. Mazreku bën fjalë edhe për katolikët që konvertoheshin në Islam. Ai thotë se në rajonin e Sutjeskës, në Bosnjën Qëndrore, rreth 7.000 katolikë e kishin përqafuar Islamin. Më 1655 Marjan Maraviq-i thotë se konvertimet ishin shtuar dhe se tanimë shumica e popullatës ishte myslimane. Përveç pjesëtarëve të Kishës së Bosnjës, që u konvertuan pothuajse tërësisht, kemi konvertime edhe nga katolikët e ortodoksët. Në vitet e 1620-ta në regjionin e Trebinjës u konvertuan shumë katolikë në Islam, por një pjesë e vogël edhe në Ortodoksi [Croatia Sacra #7/1934/29-58].

Arsyeja kryesore, që njerëzit largoheshin prej katolicizmit, ishte mungesa e priftërinjve, injoranca e atyre priftërinjve që shërbenin dhe indiferenca e peshkopëve lokalë. Bernard Pomazaniq, kur kishte udhëtuar në Gacko më 1529-1530, kishte gjetur shumë familje katolike, që ishin konvertuar në ortodoksi. [Mandic: 1967/460]. Shumë studiues janë unanimë në mendimin se të gjithë pjesëtarët e Kishës së Bosnjës masivisht ishin konvertuar në Islam. Edhe ortodoksët konvertoheshin në Islam. I kemi shënimet e Psalterit të Kishës Trinitare në Plevlë (rajoni i Sarajevës), më 1517, ku thuhet se këtyre ditëve ka pasur një rritje të madhe konvertimesh në Islam, ndërkohë që numri i besimtarëve ortodoksë kishte rënë dukshëm [Stjepa & Trifkovic: 1908/65]

Arsyeja pse konvertimet në Islam ishin kaq të dukshme në Bosnjë e Hercegovinë e në Shqipëri dhe jo në vende të tjera, nuk është e vështirë për t’u gjetur dhe nuk ka ndonjë lidhje me besimet heretike, megjithëse shpeshherë është folur edhe për to. Vendet e tjera të Ballkanit kishin një formë dominuese të Krishterimit. Ata i kishin më parë e vazhduan t’i kenë nën dominimin osman, për territorin e vet, administratën e organizuar kishtare. Të krishterët e Bosnjës, pavarësisht konfesionit, kishin shumë pak kontakte me kishën dhe vetëm një numër i vogël boshnjakësh ishin të lidhur me ndonjë komunitet fetar. Gjatë viteve të 1450-ta dhe në fillim të viteve të 1460-ta, shumë boshnjakë detyrimisht i konvertuan në katolicizëm. Këto konvertime nuk kishin pasur kohë të mjaftueshme për t’u bërë besimtarë të sinqertë katolikë dhe nuk e kishin harruar dhunën e ushtruar ndaj tyre për ta pranuar këtë fe. Shumica e tyre nuk ishin të interesuar rrënjësisht në asnjë fe.

Përveç kësaj, ata nuk i dinin gjërat elementare të fesë, nuk e dinin konfesionin, dhjetë urdhëresat, nuk dinin asnjë lloj lutjeje, nuk dinin për sakramentet e, madje, as domethënien e kryqit. Priftërinjtë e vendit nuk i shpjegonin asgjë popullit, të cilët nuk dinin asgjë më shumë, pos se ishin të krishterë. Ata e refuzonin supremacinë e Papës në Romë dhe refuzonin që Krishti të ketë qenë e njëjta substancë dhe e barabartë me Atin. Ata jetuan pa sakramente, pa sakrifica, pa mesha, pa priftërinj, por e quanin veten të krishterë. Ata agjëronin të premteve dhe e refuzonin kryqin. Kronikën raguziane (1339) thotë se ata ishin skizmatikë dhe infidelë “që nuk besonin Zotin as shenjtëritë, por në ëndrra, në fallxhi e magji” [Nodilo: 1883/51]. Në afërsi të Mostarit [Vego: 1962/40-41], Foçes dhe Prozorit, e përdornin emrin e Krishtit dhe e lexonin Ungjillin e Gjonit vetëm për t’u mbrojtur nga fatkeqësitë natyrore e djallëzore.

Nuk është e çuditshme, prandaj, që një popull i paprekur me ndonjë ndjenjë të fortë religjioze të pranonte një fe të re, edhe për faktin se boshnjakët kishin qenë të krishterë të luhatur, që kishin bashkëpunuar me turqit për një gjysmë shekulli para konquistës. Ata nuk kishin ndjenja kundër Islamit, siç ishte rasti me shumicën e vendeve të krishtera. Sigurisht që shumica e boshnjakëve që e kishin pranuar Islamin fillimisht nuk e kishin ndryshuar edhe mënyrën e jetës së tyre. Shumica e atyre që u islamizuan sigurisht që e jetonin jetën e mëparshme, madje edhe me disa praktika të krishtera.

Në vitet e para të konquistës osmane, në një fshat që Fine e merr për ilustrim, kishte një numër të vogël konvertimesh. Pas një gjenerate numri ishte rritur, por të krishterët ende dominonin. Përfundimisht, pas gjashtëdhjetë vjetësh, gjithë fshati u konvertua (në Islam)! Megjithatë, shkalla e konvertimeve varej nga një vend në tjetrin. Në disa fshatra konvertimet ishin më të mëdha dhe të krishterët dominonin.

Fillimisht janë marrë të turqizuarit e Bosnjës, të quajtur “Potur”, sipas Paul Rycaut, viteve të 1660-ta. Solojev-i përpiqet t’i lidhë besimet e Poturëve me praktikat e mbetjeve të Bogomilëve [Byzantion, #XXIII/1953, f.73-86], por kjo është e dyshimtë, sepse të gjitha praktikat që i përmendë Rycaut-i, janë një përzierje e Krishterimit dhe Islamit, të cilët tashmë ishin bërë mysliman, por i praktikonin adetet e vjetra të besimit, pasi nuk e kishin kuptuar në tërësi religjionin e ri. Poturët e lexonin Ungjillin në sllavonisht, por interesoheshin ta mësonin edhe Kuranin. Ata besonin se Muhamedi (savs) ishte “Shpirti i Shenjtë”, i premtuar i Krishtit, i refuzonin imazhet dhe shenjën e kryqit, bëheshin synet dhe e përdornin shembullin e Krishtit për një gjë të tillë. Ata vazhdonin t’i festonin festat pagane të Shën Gjergjit dhe Gjon Baptistit. Shumë nga këta myslimanë dërgonin lule e vaj ulliri në kishë. Kështu, një nënë myslimane mund ta binte fëmiun e saj të sëmurë në kishë për ta shëruar, ose një nënë e krishterë e shpinte fëmijën e saj të sëmurë tek hoxha. Një përshkrim i shekullit XVII thotë se prifti madje i krezhmonte edhe fëmijët e turqve, pasi edhe myslimanët besonin se krezhmimi sillte fat e sukses në beteja dhe ishte mbrojtje prej shpirtrave të këqij [Filipovic: 1951/119-128].

Bakula më 1867 shënon se në Domuçanji afër Konjicës, familja Helezh kishte qenë e fundit prej bogomilëve që ishte islamizuar pak vite më parë. Fra Martić-i, viteve të 1870-ta, raportonte se Drezhnica kishte ende familje që pretendonin të ishin myslimanë, por që i performonin fshehtas ritet bogomile në shtëpitë e tyre dhe kurrë nuk shkonin në xhami. Më pas Ibrahim Beg Bašagić-i kishte dërguar një hoxhë atje, por fshatarët nuk e kishin asnjë ide çfarë ishte Islami. Kjo, mbase, mund të tregojë më shumë injorancë sesa mbijetesë të bogomilizmit. Fra Martić-i gjithashtu raporton se diku në Neretvën e Epërme ishin gjashtëmbëdhjetë familje bogomile, që ishin të krishtera, por i refuzonin priftërinjtë françeskanë e ortodoksë dhe vetadministroheshin. Ata i refuzonin ta gjitha aspektet e shërbimeve kishtare, i refuzonin ikonat, kryqin, baptizmin, bukën dhe verën e Eukaristisë. Ata e kishin një shërbim të thjeshtë në shtëpitë e veta.

Përpjekja ime për t’i paraqitur shkurtimisht konstatimet e John Fine-s është vetëm një formë stimuluese për ta frymëzuar lexuesin që ta lexojë veprën në fjalë, nga e cila mendojmë se do të përfitojë.