` . Ballkani si tragjedi, por jo edhe si farsë – TV-SHENJA

Ballkani si tragjedi, por jo edhe si farsë

Dallimet etnike midis shqiptarëve, boshnjakëve, turqve, tobeshëve/goranëve, romëve, paraqesin vija të qarta të identitetit tyre specifik kombëtar dhe kulturor. Nga ana tjetër, të gjithë ata përballen me disa politika të caktuara represive dhe përpjekje për asimilim.

 

Shkruan: Ferid MUHIQ, Shkup

 

Midis formulimeve me të preferuara të ekspertëve dhe analistëve gjithnjë e më shumë dëgjohet një fjali: “Historia përsëritet, në fillim si tragjedi dhe pastaj si farsë!” Bëhet fjalë për mendimin e G.V.F. Hegelit nga Filozofia e historisë, e cila popullaritetin e saj e fitoi përmes veprës së Karl Marksit “Lufta qytetare në Francë”, e botuar më 1860. Fakti se asnjë nga të vetëquajturit ekspertë dhe analistë këtë nuk e thekson (ose nuk e di?), vetvetiu është sa tragjedi, aq edhe farsë. Ata, në fakt nuk kuptojnë se një histori relevante, kurse kjo do të thotë histori në të cilën është ruajtur në mënyrë autentike përmbajtja e ngjarjeve, asnjëherë nuk është shkruar. Bile, as materiali më i vëllimshëm arkivor nuk mund ta mbërthejë kompleksitetin e motiveve, dilemave dhe ndjenjave të njerëzve – aktorëve, por vetëm t’i rikonstruktojë veprimet e tyre. Pa këtë, historia, në një mënyrë më të mirë, është një lloj analize e lojës së shahut, në të cilën njerëzit janë figura të rëndomta, lëvizjet e të cilëve i tërheq dikush tjetër.

Edhe pse fuqitë e mëdha akoma e trajtojnë historinë si tabelë shahu, kurse popujt si figura, lëvizjet e të cilëve i tërheqin ato, një qasje e këtillë simplifikuese nuk e mundëson kuptimin e dinamikës së tanishme të Ballkanit. Në konstelacionin e shumë faktorëve veçohet kompleksiteti i përmbajtjes kulturologjike. Riformësimi i pozitës aktuale të tabelës së shahut në Ballkan, që filloi si tragjedi në vitin 1878, me kongreset e Shën Stefanit dhe Berlinit, duke vazhduar deri në vitin 1995 me Marrëveshjen e Dejtonit, pastaj me presionet për ndërrimin e emrit të R.M., kushtëzimin e pavarësisë së Kosovës dhe imponimin e idesë për ndarjen e R.S. nga BeH, edhe përkundër të gjitha argumenteve racionale, sot kanoset që të përsëritet si farsë.

Në tërë këtë proces motivi kryesor ngritët rreth sajesës për të ashtuquajturën “kanosja islame”. Në qendrën e kësaj faze finale, nga farsa e padëshiruar (ndoshta edhe e planifikuar), tani drejtohet kah linja Shkup – Prishtinë – Sarajevë, si sinonim i shteteve me përqindje të madhe të myslimanëve. A është qëllimi kryesor ndarja e BeH-së në dy, përkatësisht në tre shteteve të reja, si dhe disolucioni eventual i shkallëzuar i RM në dy shtete fqinje? Vallë presionet e forcuara diplomatike çojnë kah redifinimi i “çështjes myslimane” në rajon, e me këtë edhe i qasjes së tyre në BE? Para se të përcaktohen për atë opsion, ja disa fakte të cilat duhet të dihen:

Siç është e njohur, në Ballkan jeton popullata më e madhe e evropianëve autoktonë myslimanë që, për shkaqe të panjohura, është shumë e madhe për shijen e udhëheqësve të BE-së. Rënia e socializmit në këtë pjesë të Europës, në aspektin politik, ndikoi fuqishëm edhe mbi myslimanët e Ballkanit. Kriza, që e dridhi rajonin, filloi në vitin 1989 me dëbimin masiv të turqve myslimanë nga Bullgaria, ndërkaq shpërtheu me agresionin mbi Bosnjën dhe Hercegovinën, që në mënyrë eksplicite dhe primare ishte orientuar kundër boshnjakëve myslimanë, si dhe me luftën për pavarësimin e Kosovës 1997-2000, sot shtet me numër më të madh të myslimanëve në Europë. Megjithatë, duhet të kihet parasysh se Islami në asnjë moment nuk ishte faktor i krizës, edhe pse në Bosnjë e Hercegovinë pati rol të rëndësishëm. Por, kjo ndodhi vetëm kur agresioni mbi Bosnjën dhe Hercegovinën u shndërrua në gjenocid faktik mbi myslimanët. Pavarësisht kësaj, fakti se në këtë periudhë në skenën e politikës evropiane paraqiten myslimanët autentik evropianë si lojtar të pavarur, paraqet ngjarje dhe risi të rëndësishme me reaksione kontroverse.

Paraqitja e myslimanëve tradicional të margjinalizuar dhe, praktikisht, tërësisht të paorganizuar, si faktor i pavarur politik dhe i profilizuar, sipas inercisë së pritjes së misionit të tyre, në tërë rajonin qe trajtuar si një lloj kryengritje dhe kanosje! Edhe analizat e zakonshme objektive patën qëndrim armiqësor dhe ishin denoncuese. Menjëherë u plasua sajesa ideologjike për “transversalen e gjelbër” kinse e orientuar kundër “Europës së krishterë”. Një lloj versioni perfid të islamofobisë paraqiste edhe lavdërimi nominal i “Islamit tolerant evropian”, që dallonte nga Islami jotolerant fanatik”. Në fakt, të dyja recepcionet e organizimit politik të myslimanëve vuajnë nga dy keqkuptime ideologjike: 1. Dallimi i kinse “Europës së krishterë” dhe “Islamit joevropian”, 2. Hipoteza e superioritetit të kulturës së krishterë (evropiane) mbi atë islame (joevropiane). Të dyja keqkuptimet për Islamin, si kulturë joevropiane e papërshtatshme me “vlerat ekskluzive evropiane” të tolerancës kulturore dhe fetare, lehtë mënjanohen nëse përkujtojmë se as hebraizmi, as krishterimi e as Islami nuk rrjedhin nga Europa dhe se Islami pothuaj 14 shekuj funksionon si element integral në amalgamën e identitetit evropian multi-etnik dhe multi-kulturor.

Gabimi plotësues i këtyre reaksioneve është edhe recepcioni i myslimanëve ballkanikë si bashkësi e veçantë homogjene dhe kulturore, pa u marrë parasysh dallimet e tyre të ndërsjella dhe identiteti i tyre autokton. Në realitet, problemi është shumë më kompleks, kurse relacioni i Islamit dhe identiteti kombëtar, gjegjësisht përkatësisë fetare dhe politike të myslimanëve, lëviz në çdo shtet ballkanik me përqindje të lartë të popullatës islame. Kuptimi i këtyre dallimeve dhe specifikave të popujve islamë në Ballkan paraqet kusht të domosdoshëm të çdo diskutim objektiv për të ashtuquajturën “kanosje islame”.

Një ilustrim të mirë paraqet zgjimi politik i shqiptarëve në Maqedoni. Në fakt, kjo tregoi qartë se bashkimi politik i banorëve dominues myslimanë shpesh përmban komponent etnikë, përkatësisht nacional, me ç’rast përkatësia myslimane paraqet vetëm një faktor, sipas një rregulli jo edhe të rëndësishëm. Edhe organizimi politik i disa grupeve të tjera myslimane vuri theksin në afirmimin e identitetit të tyre etnik, si për shembull te pomakët në Bullgari e Greqi, si dhe te torbeshët, përkatësisht goranët në Maqedoni e Kosovë, por edhe të romët në tërë hapësirën e Gadishullit Ballkanik.

Aktivizimi i kapaciteteve të brendshme politike të myslimanëve të Ballkanit u shoqërua edhe me miratimin korrekt të përcaktimit etnik, përkatësisht nacional, që do t’i bashkojë, edhe përkundër faktit se secila nga këto bashkësi zbaton strategji të ndryshme në pajtim me rrethanat konkrete shoqërore dhe politike në shtetet përkatëse.

Një pjesë e tyre u përfshi në bashkësitë tashmë ekzistuese myslimane, të cilët paraprakisht u organizuan politikisht. Kështu, një numër i torbeshëve në Maqedoni iu bashkuan komuniteteve islame, duke u deklaruar si turq, përkatësisht si shqiptarë, ndërkaq një pjesë e romëve në Maqedoni e Kosovë u deklaruan si egjiptian. Disa komunitete myslimane iu bashkuan kombeve të krishtere, por duke e ruajtur identitetin e tyre islam. Kështu, për shembull, torbeshët, të cilët politikisht iu bashkuan maqedonasve të krishterë, deklaruan se janë myslimanë maqedonas, ose pomakët si bullgarë, shqiptarët e Çamërisë si grekë dhe boshnjakët e Malit të Zi si malazezë të përkatësisë islame. Pikërisht ky model u përkrah nga strukturat politike shtetërore, që rezultoi me përfshirjen e përfaqësuesve të dalluar të këtyre bashkësive në administratën shtetërore.

Opsioni i tretë u orientua në pranimin e identitetit të vet etnik, si në shembullin e romëve, pomakëve dhe torbeshëve, të cilët kërkuan që zyrtarisht të njihen me këto emra, duke u mbështetur në traditën e posedimit të identitetit specifik etnik, të cilin ata e kishin para pranimit të Islamit. Duhet të kihet parasysh se politizimi i bashkësisë myslimane në hapësirat e Ballkanit është një fakt i dukshëm dhe ky proces nuk nënkupton ripërtëritje automatike dhe përforcim të identitetit të tyre islam! Kjo, sidomos, është e dukshme te romët myslimanë, të cilët janë të fragmentuar në grupe të izoluara në shtetet e Ballkanit, kështu që Islami nuk ka mundur që me intensitet të njëjtë të bëhet emërues i tyre i përbashkët. I kundërt është shembulli i boshnjakëve të Bosnjës dhe Hercegovinës, te të cilët pikërisht përkatësia e tyre islame i dallon dukshëm nga bashkëqytetarët e krishterë, përkatësisht katolikë, te të cilët përkatësia fetare ndikonte që ata të identifikohen si serbë, përkatësisht si kroatë, e që ishte faktor kyç në mobilizimin e serbëve dhe kroatëve kundër bashkëqytetarëve të tyre boshnjakë.

Rast specifik paraqesin turqit jashtë Turqisë, në organizimin politik të të cilëve reflektonte kontroversa rreth karakterit islam dhe shekullar, që është aktuale në Turqi. Menjëherë pas themelimit, Partia Demokratike Turke u nda në shumicën religjioze dhe pakicën shekullare. Ndarje të ngjashme rreth çështjes së rëndësisë së Islamit, përkatësisht faktorit fetar, do të ketë edhe në korpusin nacional shqiptar. Rreth këtij problemi qysh në fillim u konfrontuan elitat intelektuale dhe politike shqiptare në tërë Ballkanin. Në Shqipëri, aktivisti i dikurshëm i Partisë Komuniste, Ismail Kadare, ashpër e kritikonte popullin e vet, duke iu vërsulur me një arrogancë të pashoq për “gabimin historik që e kishte pranuar Islamin”. Të njëjtin qëndrim në Kosovë e kishte Ibrahim Rugova, i cili u përfshi aktivisht në kampanjën për pranimin e fesë katolike të shqiptarëve myslimanë, kjo si “shans për t’u përmirësuar gabimi historik i bërë me pranimin e Islamit”. Ndërkaq akademiku Rexhep Qosja këmbëngulte për ateizmin dhe shekullarizimin e plotë të shqiptarëve.

Përballë kësaj, një numër i intelektualëve të dalluar shqiptarë e afirmonte identitetin islam të bashkatdhetarëve të tyre si faktor i rëndësishëm që kontribuoi në pengimin e asimilimit të plotë kulturor, të cilit shqiptarët i ishin nënshtruar para presionit të grekëve dhe serbëve. Edhe pse tendenca e katolicizmit të shqiptarëve, që kishte përkrahje të fortë nga një grup i intelektualëve shqiptarë me ndikim, kjo nuk dha ndonjë rezultat të dukshëm. Përballja me politikën e shtetit ortodoks serb ishte faktori kryesor, i cili bëri që shqiptarët myslimanë ta trajtojnë Islamin si element integral dhe kyç të identitetit të tyre nacional.

Duhet theksuar këtu se shtimi i numrit të institucioneve arsimore islame, sidomos të atyre të rangut më të lartë, nuk e solli forcimin e pritur të modelit islam të jetesës, e as që e pengoi shekullarizimin e myslimanëve në Ballkan! Sidomos kur kihet parasysh se kah fundi i vitit 1980-të kishte vetëm tri shkolla të mesme islame (medrese), edhe atë në Sarajevë, Prishtinë dhe Shkup dhe vetëm një Fakultet Teologjik Islam (në Sarajevë), kurse një dekadë më vonë në Shqipëri pati dhjetë medrese, gjashtë në Bosnjë e Hercegovinë, tre në Bullgari, nga një në Kosovë, Maqedoni, Rumani dhe Serbi (Sanxhak) dhe gjashtë fakultete për arsimim islam.

Është interesante të theksohet se edhe përkundër kësaj, në gjithë Ballkanin intensifikohej shekullarizimi i myslimanëve dhe dobësimi paralel i ndikimit të institucioneve fetare islame. Përpjekja për keqpërdorimin e institucioneve islame për qëllime politike çonte drejt dobësimit konkret të ndikimit të parimeve islame, bile edhe drejt komprometimit të religjionit, një procesi që i kontribuuan edhe debatet e ashpra midis grupeve të ndryshme islame dhe autoriteteve në tërë rajonin. Në esencë, mund të konstatohet se për myslimanët e Ballkanit religjioni gjithnjë e më shumë bëhet çështje private, edhe pse akoma është shenjë e rëndësishme e identitetit kolektiv, përkatësisht nacional.

Edhe një herë: vallë ekziston ndonjë “kanosje islame” në Ballkan!?

Pavarësisht dallimeve në kontestin social dhe politik, në të cilin jetojnë myslimanët e Ballkanit, paraqitja e tyre si lojtarë të organizuar politik dhe të veçantë, konsiston në paraqitjen e tyre krejtësisht të re në traditën politike të Europës moderne. Sado që për një shumicë nuk ishte e papritur, ajo nuk paraqet asnjë rrezik. Më rënien e sistemit njëpartiak, vetorganizimi politik i popullatës myslimane paraqet dalje të shumëpritur dhe të arsyeshme nga anonimiteti, ndërprerje të margjinalizimit dhe akt të integrimit të tyre në jetën politike si qytetarë të barabartë të shteteve të tyre amë.

Energjia e këtillë emancipuese pati ndikim të jashtëzakonshëm pozitiv për potencialet demokratike në Ballkan dhe në tërë Europën. Asnjë program politik me anëtarësi dominuese myslimane nuk është diktuar nga komplote të jashtme ideologjike kundër vlerave të përbashkëta, të cilat pa arsye proklamohen si vepër ekskluzive e “Europës së krishterë”. Në fakt, myslimanët e Europës tradicionalisht janë protagonistë pikërisht të vlerave të tolerancës, të cilat, të përkujtojmë, për herë të parë në historinë politike botërore u promovuan pikërisht nga shteti islam, me dispozitat pozitive të “Kushtetutës së Medines” nga viti 623, pra 1153 vjet para Deklaratës së Pavarësisë së SHBA-ve (1766, përkatësisht 1166 vjet para Revolucionit Francez  më 1789)!

Myslimanët në Ballkan, si europian autoktonë dhe autentikë, nuk paraqesin as faktor krize e as kanosje për Europën, por janë viktima të politikës diskriminuese, e cila sistematikisht u zhvillua ndaj tyre që nga rënia e shteti osman dhe krijimi i shteteve të pavarura në Ballkan. Agresioni ndaj Bosnjës dhe Hercegovinës (1992-1995), i organizuar nga qarqet nacionaliste serbe e kroate, qe orientuar kundër boshnjakëve myslimanë, me qëllim të plaçkitjes dhe ndarjes së territorit të tyre, ndërkaq pavarësimi i Kosovës (2008) ishte përgjigje ndaj politikës represive dhe diskriminuese të nacionalistëve serbë ndaj shumicës shqiptare, përkatësisht popullatës myslimane me shumicë. Në dritë të njëjtë konstruktive dhe emancipuese duhet të kuptohet edhe zgjimi politik i myslimanëve në Maqedoni dhe Sanxhak.

Natyrisht, me aktin e emancipimit politik, myslimanët e kësaj pjese të Europës morën edhe përgjegjësi politike për stabilitetin në rajon dhe zhvillimin e demokracisë në institucionet politike. Ata e dëshmuan pjekurinë e tyre kur i kundërshtuan ashpër përpjekjet për t’i manipuluar ndjenjat e tyre në periudhën e tensioneve politike, etnike dhe fetare. Shembulli i SDA-së në Bosnjë e Hercegovinë, përkatësisht i partive politike në Kosovë dhe partive politike shqiptare në Maqedoni, të cilët drejtpërdrejtë kontribuuan për normalizimin e klimës politike dhe marrëdhënieve ndëretnike, pa dyshim e vërteton konstruktivitetin dhe kapacitetin demokratik të myslimanëve në këto tri shtete.

Ripërtëritja e lirive politike dhe fetare ka kuptim vetëm përmes rritjes së pluralizmit politik dhe definimit të lirë të interesave politike të të gjithë qytetarëve në kontekstin e theksuar politik të Ballkanit, kurse përfshirja e myslimanëve paraqet hap të nevojshëm dhe të mjaftueshëm për realizimin e këtij qëllimi. Bashkëpunimi intensiv dhe konstruktiv, sidomos përmes lidhjeve ekonomike dhe kulturore, do të ndikonte që myslimanët e këtij rajoni në mënyrë plotësuese t’i emanciponte në faktorë demokratikë dhe homogjen në linjën Shkup-Prishtinë-Sarajevë. Përparësia e tyre krahasuese qëndron në faktin se midis tyre nuk ekziston as marrëdhënie rivale e as kompetitive. Rreziku nga asimilimi i ndërsjellë kulturor praktikisht nuk ekziston. Dallimet etnike midis shqiptarëve, boshnjakëve, turqve, torbeshëve/goranëve, romëve paraqesin vija të qarta të identitetit tyre specifik kombëtar dhe kulturor. Nga ana tjetër, të gjithë ata përballen me disa politika të caktuara represive dhe përpjekje për asimilim. Më shumë se një shekull, boshnjakët janë subjekt i mohimit agresiv nga ana e ultra të djathtëve dhe nacionalistëve serbë e kroatë, me qëllime të qarta për t’i asimiluar plotësisht. Edhe pse duket paradoksale, edhe maqedonasit (ortodoksë të krishterë) e Maqedonisë janë pothuaj në të njëjtat pozita me boshnjakët, përkatësisht torbeshët/goranët/pomakët, të cilët janë myslimanë. Identiteti i tyre etnik në historinë më të re mohohet si nga Serbia, ashtu edhe nga Bullgaria, për të cilën gjë ngjashmëria e gjuhës dhe religjioni i përbashkët paraqet argument bazë në përpjekjet për asimilimin e tyre në “serbë jugorë”, përkatësisht në “popullatë bullgare”. Torbeshët/goranët/pomakët në vazhdimësi, nga të gjithë popujt fqinjë, janë në presion asimilues. Në një kontekst të këtillë politik dhe social, lidhja dhe bashkëpunimi i popujve myslimanë në të gjitha nivelet dhe në të gjitha sferat paraqet prioritet strategjik për stabilizim, demokraci dhe prosperitet në linjën Shkup- Prishtinë-Sarajevë.

Nëse BE-ja dhe SHBA-të edhe më tej hamenden se çfarë të bëjnë me myslimanët europianë në Ballkan, atëherë është koha që ta shqyrtojnë rolin e tyre konstruktiv dhe integrues në zhvillimin e pluralizmit demokratik dhe tolerancën multietnike në rajon. Pas presioneve për ndërrimin e emrit të Republikës së Maqedonisë dhe pozitës së përkeqësuar të të krishterëve maqedonas, atyre u nevojitet përkrahje nga shqiptarët, përkatësisht nga myslimanët e rajonit, të cilët, për dallim nga politika mohuese e Greqisë dhe tendencave asimiluese të Bullgarisë dhe Serbisë, nuk kanë asfare aspirata e as motive reale për mohimin ose asimilimin e bashkëqytetarëve të tyre të krishterë maqedonas. Bashkëpunimi i tyre paraqet hapin më të përshtatshëm drejt paqes, stabilitetit dhe prosperitetit të tërë rajonit, me çka do të sigurohen kushtet më të volitshme për përfshirjen pa pengesa të Maqedonisë, Kosovës dhe Bosnjës e Hercegovinës në BE!

Pas tragjedisë së gjatë nëpër të cilën kaluan deri më tani, myslimanët evropianë, banorë autoktonë në Ballkan, tani janë aktorë të skenës së përsëritur historike, kësaj radhe jo si farsë, por si zgjidhje më racionale dhe më objektive e dramës historike të popujve ballkanikë.

Përjashtimi i tyre i serishëm nga roli aktiv në këtë dramë, me idenë e asgjësimit të plotë politik, pa dyshim se do të paraqiste një akt sa të padrejtë, aq edhe irracional të diskriminimit dhe dhunës, cenimit të të drejtave kryesore të njeriut, akt ky i kundërt më vlerat më të larta, për të cilat pikërisht kultura islame jep kontribut të rëndësishëm.