` . A është i mundur shteti shekullarë me një shoqëri jo-shekullare? – TV-SHENJA

A është i mundur shteti shekullarë me një shoqëri jo-shekullare?

As “integrimi” e as “globalizimi” nuk janë procese që mund të ndalen. Ato duhet të përshëndeten, por edhe të studiohen e kuptohen. Gjithçka mund të bëjmë në këtë realitet të ri është të përpiqemi të kemi më tepër “besimtarë” sesa “dëshpërimtarë”, që do ta duan drejtësinë, barazinë dhe lirinë.

Shkruan: Rizvan SULEJMANI, Shkup

Qëkur ka filluar modernizmi, të cilit i parapriu industrializimi që solli deri tek kombi-shtet, shtrohet pyetja se a mundet që bashkësia muslimane të shekullarizohet e, ashtu, edhe të modernizohet? Apo, a është shekullarizimi parakusht për modernizim apo modernizimi e sjellë shekullarizimin? Pastaj, duke pasur parasysh se pjesa dërrmuese e shqiptarëve janë të besimit islam, a mundet dhe a janë shqiptarët me bindje shekullare. Së fundi, a paraqet kjo pengesë për integrime dhe si të sillemi ndaj prurjeve të reja, shpesh edhe ekstreme, të globalizmit?

Sipas sociologut të fesë Hans Frazer, industrializimi solli deri te dobësimi i ndikimit – së paku të atij drejtpërsëdrejti – të fesë mbi fushat kulturore. Kjo erdhi si rrjedhojë e profesionalizimit dhe ndarjes së punës, që kishte bërë që degë të caktuar kulturore të largoheshin prej tërësisë së kulturës dhe fesë. Ky fakt shprehet përmes termit “botërorizim” ose shekullarizim (Säkularisierung). Në gjuhën latine saeculumdo të thotë “shekull”, “kohë”. Termi saeculum në gjuhën e teologëve të vjetër të krishterë është përdorur në kuptimin “kundër kishës”. Sot kur flasim për “shtet shekullar” nënkuptojmë që shteti dhe feja janë në dy skaje të kundërta, gjegjësisht shteti është jashtë ndikimit të fesë. Po, shteti edhe mund të mos ketë lidhje me fenë, por çka bëjmë me shoqërinë? A është ajo e ndikuar nga feja dhe si bashkëjetojnë një shtet shekullar me një shoqëri joshekullare? Sa është shoqëri shekullare shoqëria shqiptare, së paku këtu në Maqedoni, dhe si duket ajo e krahasuar me një shoqëri në Perëndim?

Në një nga ligjëratat e mia për këto çështje studentëve u parashtrova pyetjen: Sa prej jush besoni se Zoti e ka krijuar botën? Zakonisht mbi 90%, në shumë raste edhe 100%, deklarohen se ata besojnë në këtë fakt. Pastaj ua parashtrova pyetjen: si mendoni, sa për qind prej moshatarëve tuaj, për shembull në Islandë, e kanë këtë mendim? Në rastet më të shumta deklarohen se nuk e dinë dhe kur duan të japin ndonjë parashikim, ata zakonisht thonë “mbi 70%”. E kur u them se, sipas një statistike që e kam lexuar, të rinjtë deri në moshën 25-vjeçare, rreth 0% besojnë në këtë, ata habiten. Ideja është të shpjegohet se, përskaj faktit se shqiptarët kudo jetojnë në shtete shekullare, si shoqëri janë tejet religjiozë. Në këtë rast nuk i analizojmë nëse ata janë besimtarë të kulturës së lartë ose të ulët, sipas ndarjes që bën Genlleri.

Nëse ky është realiteti, disa mendimtarë e shtrojnë tezën nëse, në përgjithësi shoqëria myslimane mundet të shekullarizohet, që të vazhdojë më tej se a mund kjo të jetë pengesë për modernizimin, gjegjësisht për integrimin të shqiptarëve? Çka i bën të dallueshëm dhe çka kanë të përbashkët shqiptarët që jetojnë me tre fe monoteiste, që kanë një burim të përbashkët dhe njihen si Abrahamike në formimin e kombit, që do të mbaronte në një shoqëri qytetare?

Do të mundohemi këtu të japim një shpjegim për spektrin e besimtarëve në gjitha fetë, që të mundohemi pastaj të japim përgjigje ku qëndron thelbi i kësaj me të cilën ballafaqohemi. Sipas Genllerit, në të tria besimet ka besimtarë që predikojnë fe të pastër, puritane, që i quan entuziastët, dhe aso që predikojnë fe folklorike me rituale, që i quan paragjykues. Por, dallimi është se cila prej këtyre është në qendër e cila në periferi.

Në islam, sipas autorit, në kohën e modernizimit dominon dhe është në qendër varianti skriptual, puritan, universale, individual me dogmë. Ai ua jepte emblemën, i identifikonte dhe i autorizonte ato punë që pranoheshin si vlera më të larta. Ndërkaq, ruralët, ekscentrikët, të varurit nga meditimi me variantet hierarkike, që vet i kishin formuar, ishin të shtyra me një anë tek popullata e thjeshtë dhe, shpesh, nga pak të turpëruar. Kjo do të thotë se atë që ai e quan Umma (librin e kam pasur maqedonisht) është në qendër, kurse bashkësitë e tjera, lokale, që predikojnë fe folklorike, me kulte dhe hierarki, është në periferi dhe gara religjioze zhvillohet te bashkësitë e nivelit më të ulët të hierarkisë së përgjithshme shoqërore. Pushteti qendror ishte i lidhur kryesisht me stilin e parë religjioz. Po, ky është Islami. Ai nuk njeh hierarki, por qendër dhe në vend të lartësisë e kupton afërsinë. Hierarkia, lartësia antropologjike është e dënueshme, ndërsa rënia në sexhde (me kokë në tokë) gjatë lutjes është simboli i përuljes dhe nënshtrimit, jo ndaj njeriut, por ndaj Zotit.

Po sipas autorit, në këso rrethana në Perandorin Osmane, ku jetonin edhe shqiptarët, por edhe në botën tjetër myslimane, që u kolonizuan nga Perëndimi, erdhi modernizimi. Ky ndryshim i madh, sipas tij, nuk do të mund ta krijojë shoqërinë shekullare tek myslimanët, mes tjerash, edhe për faktin se: “…. , bota moderne mbërriti – e imponuar nga jashtë, dhe jo i krijuar nga fuqitë e brendshme – e me atë arriti edhe raporti i ri i forcave, që e parapëlqente qendrën urbane dhe jo bashkësinë rurale; kjo e mundësoi që të mbizotërojë besimi qendror”, që pastaj të konstatojë: “ Në fund, na mbeti një Umma e suksesshme. Ky është misteri i Islamit, i cili nga natyra e vet bën rezistencë ndaj shekullarizimit”.

Nga ana tjetër në krishterimin perëndimor përzierja e dy elementeve religjioze është krejt ndryshe. Hierarkia, meditimet e organizuara, ritualet e burokratizuara dhe magjia dominojnë në qendër dhe ajo ëhstë organizata e vetme, duke u thirrur në monopolin e lidhjes me themeluesin e fesë dhe me e burimin mrekullisë së vetme. Ndërkaq skriptualistët, puritanët, individët entuziastë, që nxisnin ekstazës simetrike, që gërditeshin prej meditimit, ishin në margjina. Me një fjalë, në Krishterim ka hierarki, ka lartësi, dhe ata që nuk e respektojnë këtë, janë të përjashtuar. Por, në një luftë të ndërsjellë të këtyre dy kategorive të besimtarëve, në kohën e modernizimit perëndimor duket se këta të fundit e kishin fituar luftën – Genlleri e quan atë kompromis. Pra, atje nuk kishte arritur të formohet Umma, siç ishte rasti në Islam, që paraqitet të jetë pengesë për shekullarizimin e shoqërisë.

Këto ishin rrethanat kur promovohej ideja e kombit dhe modernizmit te shqiptarët. Por, çka ndodhë sot në kohën e globalizimit? Nëse eksperimenti im me studentët dhe anketat nga Islanda janë të sakta, del se shqiptarët sikur fare nuk e kanë përjetuar modernizimin dhe, me të, as shekullarizimin e shoqërisë, ndërsa Perëndimi ka kaluar në një fazë ku shoqëria është komplet shekullare. Pse shoqëria shqiptare, përskaj emancipimit dhe urbanizimit, edhe më tej mbetet shumë religjioze? Si mund të shpjegohet kjo? Mendoj se shqiptarët, përskaj se mbetën me Umma-në e modernizmit, e përjetojnë edhe shokun kulturorë të globalizmit, që i bën më tepër të jenë “dëshpërimtarë” sesa “besimtarë”. Në kohën e globalizmit “besimtarë” do t’i quajmë ata që janë sinonim për kulturën e lartë të Genllerit nga koha e modernizmit, kurse “dëshpërimtarë” ata të kulturës së ulët të modernizmit. “Besimtarët” janë njerëzit që e besojnë Zotin dhe e duan jetën, kurse rrugën për në parajsë e kërkojnë nëpërmjet praktikimit të jetës islame, ku zbatohet drejtësia (që është sinonim edhe për lirinë), barazia dhe universalizmi, ndërsa “dëshpërimtarët” janë ata që i frikësohen jetës, andaj kërkojnë shpëtim te Zoti, e kërkojnë kënaqësinë e Tij, tani dhe menjëherë, nëpër rrugë të shkurtra, përmes ritualeve fetare folklorike. Kjo ndodhë për shkak të Umma-s së trashëguar dhe për dy arsye të tjera: së pari, për shkak të globalizimit dhe së dyti, për shkak të “integrimit”. Ky proces bipolar e bën ndarjen e individit, por edhe të shoqërisë shqiptare, veçanërisht atë të pjesës myslimane. “Integrimi”, duke promovuar standarde liberale, ushtron presion për zhbërje të institucioneve tradicionale, si: familja e bashkësia, por së fundi edhe për zhbërje të kombit dhe shtetit, ku individi kërkonte dhe gjente strehë të sigurisë dhe ngrohtësisë kolektive. Siç dihet, globalizimi sjell prurje të reja shikimesh me diapazon të gjerë, që nga më liberalët e deri te më konservatorët e ekstremet. Bota myslimane që, sipas Genller-it në kohën e modernizimit, nuk e ka përjetuar shekullarizimin, së paku pjesa më e madhe e tyre, tani ballafaqohen me globalizimin që u krijon trauma shtesë.

Shoku kulturor që e përjetojnë sikur ua rrënon botën që e kishin krijuar ata dhe sikur i fut në një kaos, ku prishen të gjitha rregullat. Këta njerëz, që e vuajnë këtë “tragjedi”, janë ata që i quajtëm “dëshpërimtarët”, që nga integrimi dhe globalizimi prisnin shpëtimin, por gjetën dëshpërim. Për të vendosur rendin, sipas Bergerit, paraqitet religjioni si një, “bërës i rendit gjithëpërfshirës hyjnor, i krijuar nëpërmjet aktiviteteve njerëzore… ”. Ose, mësimi religjioz shërben që ta mbrojë individin nga kaosi – nga realiteti që duket se nuk ka kurrfarë kuptimi – duke ofruar shpjegime për vuajtjet, tragjeditë dhe padrejtësitë. Prandaj, kur i shihni të këndojnë Kuran, të grumbullohen para xhamive, teqeve, në lutje dhe adhurime, ata nuk bëjnë gjë tjetër, përveç se mundohen që “nëpërmjet ritualeve religjioze të kërkojnë mekanizëm që përvojat e tyre të vuajtjeve dhe shqetësimeve t’i mbajnë me një anë dhe, nga ana tjetër, të kërkojnë fate transcendentale”. Në të njëjtën vijë të shpjegimit duket se është edhe Frommi kur thotë se: “vërtet njeriu nuk jeton vetëm nga buka”. Ai duhet të orvatet ta përjetojë unitetin dhe njëjtësinë në të gjitha sferat e qenies së tij, në mënyrë që të gjejë një ekuilibër. Devotshmëria ndaj qëllimeve, idesë ose ndaj një force, e cila e transcedon njeriun, sikur Zoti, është shprehje e kësaj nevoje për plotësimin e procesit jetësor.

Por a është kaq e zymtë situata, që njerëzit të kërkojnë shpëtim nga dëshpërimi? Në shikim të parë duket se jo. Standardi jetësor çdo ditë më tepër rritet. Shohim të rinj dhe të reja me veshjet dhe makinë prej brendeve më të njohura botërore, që më parë as që mund ta imagjinonin. Sot pothuajse nuk ka familje që nuk ka pajisjen elementare shtëpiake, kurse lufta për ekzistencë gati se ka mbaruar, përveç asaj për prestigj, famë dhe pozitë në shoqëri. Nga vjen, atëherë, dëshpërimi? Për këtë situatë prapë do t’i referohemi Frommit, kur thotë, “Parë, në mënyrë sipërfaqësore, njeriu duket se funksionon mjaftë mirë në jetën ekonomike dhe shoqërore, megjithatë do të ishte e rrezikshme të errësohej pamja, sepse palumturi e thellë qëndron pas kësaj lustre ngushëlluese.”, që të vazhdojë: “… nuk arrijmë ta kuptojmë rrezikun që kërcënon bazën njerëzore të qytetërimit tonë: prirja për të pranuar çfarëdolloj ideologjie dhe çfarëdolloj shefi, sepse premton emocione dhe ofron një strukturë politike dhe simbole që, me sa duket, i japin kuptim dhe rregull jetës së individit. Dëshpërimi i automatit njeri është një teren pjellor për synimet politike të fashizmit.”. Me një fjalë, edhe në një shtet që vlerësojmë se shkel sigurt në procesin e modernizimit, rreziku është i lartë për dëshpërim, por që prej individëve të caktuar të përqafohen edhe ideologji skizofrenike.

Çka mund të bëjmë në këtë situatë? As “integrimi” e as “globalizimi” nuk janë procese që mund të ndalen. Ato duhet të përshëndeten, por edhe të studiohen e kuptohen. Gjithçka mund të bëjmë në këtë realitet të ri është të përpiqemi të kemi më tepër “besimtarë” sesa “dëshpërimtarë”, që do ta duan drejtësinë, barazinë dhe lirinë. Sa më pak të dëshpëruar, që tërhiqen e izolohen nga shoqëria për të ndërtuar struktura të veta hierarkike e ezoterike, ku praktikohet besim folklorik në vend të atij të lartë, edhe shoqëria bëhet më e hapur. Sa më shumë besimtarë që duan të jetojnë me drejtësi, barazi e liri, që është esenca e Islamit, aq më inkluzive bëhet shoqëria karshi vlerave universale. Islami nuk është dhe nuk mund të jetë pengesë për një shoqëri të hapur nëse kuptohet dhe praktikohet drejt.

Kjo nuk mund të bëhet duke u munduar t’i ndalim proceset globale dhe, më se paku, duke bërë trysni për “të shartuar” njerëz modernë. Nuk bëhet as duke e sharë Turqinë, Iranin, Sirinë e Arabinë, sepse ata nuk vijnë, por globalizimi dhe informimi total i sollën. Duhet të mësohemi të jetojmë me realitetin e Umma-s, por në kontekst të ri. Kjo nuk do të thotë detyrimisht dështim, por sfidë se si të vihet në funksion të zhvillimit dhe modernizimit që t’i zvogëlojë mundësitë për dëshpërim. Një burri mund tˋia hiqni mjekrën dhe një gruaje edhe mund t’i hiqet shamia me zor nga koka, por nuk mund tˋia ndërroni mend në kokë. Nëse duhet hequr mjekra, ajo nuk duhet bërë duke ia shkulur qimet një nga një, siç mendon dikush, por duke ia shty në qejf berberin, për ta ndjerë kënaqësinë e masazhit me sapunë, që pastaj vetë të kërkojë ta rruajë mjekrën. Nëse ia dalim kësaj, do të kemi më tepër “besimtarë” sesa “dëshprimtarë”, do të kemi modernizim dhe jo shartim, do ta eliminojmë konfliktin ndërmjet shtetit dhe shoqërisë. Në një shoqëri të hapur me prirje për ligj, barazi dhe vlera universale, rruga e integrimeve çelet, kurse barrierat ndaj prurjeve ekstreme të globalizimit rriten. Në këso rrethana është e mundur bashkëjetesa e shtetit shekullar me një shoqëri joshekullare.